Η παρούσα ανάλυση εξετάζει την κλαδική διάρθρωση της οικονομικής δραστηριότητας της περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης (ΑΜΘ) μέσω των δεικτών εξειδίκευσης σε όρους συγκέντρωσης της απασχόλησης.
Συγκεκριμένα, το ενδιαφέρον μας εστιάζεται στους κλάδους οικονομικής δραστηριότητας της ευρύτερης περιοχής της Περιφέρειας.
Ως βασικό εργαλείο χρησιμοποιείται ο συντελεστής εξειδίκευσης Location Quotient (L. Q) ο οποίος δείχνει τη συμμετοχή τής απασχόλησης στον κλάδο και συγκεκριμένο νομό, σε σχέση με τη συμμετοχή του κλάδου σε όλη τη χώρα. Ο τρόπος προσδιορισμού του δείκτη εξειδίκευσης θα παρουσιαστεί στη συνέχεια στην επόμενη παράγραφο στην οποία θα αναφερθούμε στη μεθοδολογία της όλης της εργασίας. Προκειμένου να γίνει σαφής ο ορισμός και η χρησιμότητα του δείκτη, θα αποφύγουμε τους μαθηματικούς τύπους και συμβολισμούς, λαμβανομένου υπόψιν ότι δεν είναι ένα ακαδημαϊκό άρθρο, αλλά απευθύνεται σε ανθρώπους που ασχολούνται με την τοπική ανάπτυξη και την περιφερειακή ανάπτυξη γενικά και σε επιχειρηματίες και στελέχη επιχειρήσεων.
Έτσι το άρθρο αυτό αποκτά περιεχόμενο μιας συγκεκριμένης συγκριτικής ανάλυσης των δεικτών εξειδίκευσης σε 3 επίπεδα αναφοράς, νομού, περιφέρειας και χώρας.
Μεθοδολογική προσέγγιση
Πέραν των νομών της Περιφέρειας, η βασική παράμετρος της μεθοδολογίας είναι το ύψος της απασχόλησης ανά κλάδο σε κάθε νομό, περιφέρεια και χώρα. Αντί το ύψος της απασχόλησης θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε και την Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία (Α. Π. Α). Τα στοιχεία της απασχόλησης ανά κλάδο λήφθηκαν από την ΕΛΣΤΑΤ και αφορούν το απογραφικό έτος 2021, ενώ για τον προσδιορισμό των δεικτών εξειδίκευσης ακολουθούνται τα παρακάτω βήματα:
Πρώτα, προσδιορίζεται το ποσοστό συμμετοχής της απασχόλησης στο κλάδο του νομού στην περιφέρεια στη χώρα.
Στη συνέχεια προσδιορίζονται οι δείκτες εξειδίκευσης με περιοχές αναφοράς την περιφέρεια και στη δεύτερη φάση τη χώρα.
Χρησιμοποιούνται τρεις βασικοί δείκτες:
- LQ1 (Περιφερειακή ενότητα (Π.Ε)/ Περιφέρεια): Μετρά τη βαρύτητα κάθε νομού εντός της Περιφέρειας.
- LQ2 (Περιφέρεια / Χώρα): Μετρά τη σχετική εξειδίκευση της Περιφέρειας ΑΜΘ σε σύγκριση με τη χώρα.
- LQ3 (Περιφερειακή ενότητα (Π.Ε) / Χώρα)
Για κάθε περίπτωση, στη συνέχεια επιλέγονται οι δείκτες που δείχνουν ότι η συγκεκριμένη δραστηριότητα παρουσιάζει στοιχεία υπεροχής έναντι της περιφέρειας ή της χώρας.
Για να υπερέχει ο δείκτης LQ νομού σε σχέση με την περιφέρεια και τη χώρα θα πρέπει αντίστοιχα να παίρνει τιμές πάνω από 100%. Στην περίπτωση κατά την οποία παίρνει τιμές μικρότερο στο 100%, αυτό σημαίνει ότι υστερεί σε σχέση με την περιφέρεια και τη χώρα.
Η χρησιμότητα των δεικτών της τοπικής εξειδίκευσης
Οι δείκτες εξειδίκευσης (specialization indicators) χρησιμοποιούνται στα πλαίσια της περιφερειακής οικονομικής πολιτικής:
(α) για τη μέτρηση του βαθμού συγκέντρωσης των κλάδων.
(β) αποτελούν τα βασικά εργαλεία στην περιφερειακή και οικονομική ανάλυση, καθώς επιτρέπουν τη μέτρηση της συγκέντρωσης συγκεκριμένων δραστηριοτήτων σε μία περιοχή σε σύγκριση με ένα ευρύτερο σύνολο νομός, περιφέρεια και χώρα
(γ) η χρησιμότητα τους επικεντρώνεται επίσης στα παρακάτω σημεία:
- προσδιορισμός συγκριτικού πλεονεκτήματος
- βοηθά τον εντοπισμό των κλάδων όπου μια περιοχή παρουσιάζει μεγαλύτερη συγκέντρωση από τον εθνικό μέσο όρο, υποδεικνύοντας τοπική εξειδίκευση και ανταγωνιστικότητα.
- σχεδιασμός πολιτικής χρησιμοποιούνται για τη χάραξη στρατηγικών της έξυπνης εξειδίκευσης.
- επιτρέπουν στις αρχές να επενδύσουν σε τομείς με υψηλή προοπτική καινοτομίας.
- εκτιμούν τις ανάγκες ανθρώπινου δυναμικού.
Οι δείκτες εξειδίκευσης δεν είναι απλώς στατιστικά εργαλεία. Είναι πυξίδα πολιτικής και αποτελούν κρίσιμο εργαλείο:
Για τον σχεδιασμό έξυπνης εξειδίκευσης (RIS3) που είναι ο εντοπισμός των μοναδικών χαρακτηριστικών και μέσων κάθε χώρας και περιφέρειας, επισημαίνοντας τα συγκριτικά ανταγωνιστικά πλεονεκτήματά τους, και συγκεντρώνοντας τοπικούς παράγοντες και πόρους γύρω από ένα όραμα για το μέλλον τους, που άγεται από την αριστεία και την εξωστρέφεια
- Για στοχευμένη αξιοποίηση πόρων ΕΣΠΑ
- Για ενίσχυση ανταγωνιστικών κλάδων
- Για διαφοροποίηση παραγωγικής βάσης
- Για ενίσχυση περιφερειακής συνοχής
Αναδεικνύουν εάν μια περιοχή λειτουργεί:
- ως παραγωγικός κόμβος,
- ως διοικητικό κέντρο,
- ως αγροτική οικονομία,
- ή ως τουριστικός πόλος.
Μια σύγχρονη περιφερειακή πολιτική δεν μπορεί να στηρίζεται στην οριζόντια επιδότηση όλων. Χρειάζεται στόχευση.
Τα αποτελέσματα της ανάλυσης - Η συνολική εικόνα της Περιφέρειας ΑΜΘ
Η Περιφέρεια εμφανίζει έντονη εξειδίκευση:
- Γεωργία: 17,30% απασχόληση (υψηλότερη από τον εθνικό μέσο όρο)
- Δημόσια Διοίκηση: 12,90%
Σχετικά χαμηλή συμμετοχή σε:
- Πληροφορική & Επικοινωνία
- Χρηματοπιστωτικές δραστηριότητες
- Επαγγελματικές υπηρεσίες
Άρα πρόκειται για οικονομία με:
- ισχυρό πρωτογενή τομέα
- σημαντική κρατική παρουσία
- χαμηλή ένταση γνώσης
Ανάλυση ανά νομό
Ροδόπη
- Πολύ υψηλή εξειδίκευση στη Γεωργία
- Ισχυρή παρουσία στη Δημόσια Διοίκηση
- Χαμηλή συμμετοχή σε κλάδους γνώσης
➡ Αγρο-διοικητικό μοντέλο ανάπτυξης.
Δράμα
- Εξαιρετικά υψηλή εξειδίκευση σε Ορυχεία & Λατομεία
- Σημαντική παρουσία στη Μεταποίηση
- Δυναμική στη βιομηχανική δραστηριότητα
➡ Βιομηχανικός – εξορυκτικός πυρήνας.
Έβρος
- Πολύ υψηλή εξειδίκευση στη Δημόσια Διοίκηση & Άμυνα
- Σημαντική παρουσία σε Υγεία
- Γεωστρατηγικός χαρακτήρας
➡ Δημόσιο-κεντρική οικονομική δομή.
Θάσος
- Εξαιρετικά υψηλή εξειδίκευση σε Καταλύματα & Εστίαση
- Ισχυρή εποχικότητα
- Υψηλή συγκέντρωση στον τουρισμό
➡ Μονοκλαδική τουριστική εξάρτηση.
Καβάλα
Εξειδίκευση σε:
- Μεταποίηση
- Μεταφορές
- Τουρισμό
Πιο διαφοροποιημένη οικονομική δομή
➡ Περιφερειακός αναπτυξιακός πόλος.
Ξάνθη
- Ισχυρή εξειδίκευση στη Μεταποίηση
- Υψηλή συμμετοχή σε Κατασκευές
- Παρουσία πανεπιστημιακού δυναμικού
➡ Μικτό βιομηχανικό-εκπαιδευτικό προφίλ.
Μια οικονομία με ισχυρό πρωτογενή τομέα
Η πρώτη μεγάλη διαπίστωση είναι η έντονη παρουσία της γεωργίας. Το 17,3% των απασχολουμένων στην Περιφέρεια δραστηριοποιείται στον πρωτογενή τομέα, ποσοστό αισθητά υψηλότερο από τον εθνικό μέσο όρο
Σε ορισμένες Περιφερειακές Ενότητες, όπως η Ροδόπη, η εξειδίκευση στον αγροτικό τομέα είναι ακόμη πιο έντονη (29,72%).
Η εικόνα αυτή αποτυπώνει έναν διαχρονικό αγροτικό χαρακτήρα, ο οποίος όμως παραμένει σε μεγάλο βαθμό χαμηλής προστιθέμενης αξίας. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η περιοχή πρέπει να διατηρήσει τον αγροτικό της προσανατολισμό, αλλά πώς θα τον μετασχηματίσει: μέσω τυποποίησης, εξαγωγικής στρατηγικής και σύνδεσης με τη μεταποίηση.
Ισχυρή παρουσία του Δημοσίου – Ασθενής ιδιωτικός δυναμισμός
Δεύτερο βασικό χαρακτηριστικό είναι η υψηλή συμμετοχή της Δημόσιας Διοίκησης και Άμυνας στην απασχόληση (12,9%), με τον Έβρο να παρουσιάζει ιδιαίτερα έντονη συγκέντρωση. Η γεωστρατηγική θέση της περιοχής εξηγεί σε μεγάλο βαθμό αυτή τη δομή.
Ωστόσο, η ισχυρή δημόσια απασχόληση λειτουργεί συχνά ως «δίκοπο μαχαίρι»: προσφέρει σταθερότητα, αλλά περιορίζει τη διαφοροποίηση και την ανάπτυξη ενός δυναμικού ιδιωτικού τομέα.
Βιομηχανικοί πυρήνες και τοπικές ιδιαιτερότητες
Η εικόνα δεν είναι ενιαία. Η Δράμα εμφανίζει σημαντική εξειδίκευση σε ορυχεία και μεταποίηση, ενώ η Ξάνθη και η Καβάλα διατηρούν βιομηχανικά χαρακτηριστικά και πιο διαφοροποιημένη παραγωγική βάση.
Η Θάσος, αντίθετα, παρουσιάζει πολύ υψηλή συγκέντρωση σε δραστηριότητες καταλύματος και εστίασης, επιβεβαιώνοντας τον τουριστικό της προσανατολισμό. Πρόκειται όμως για μια οικονομία με έντονη εποχικότητα, γεγονός που καθιστά αναγκαία την επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου και την ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών τουρισμού.
Το έλλειμμα των κλάδων γνώσης
Εκεί όπου η Περιφέρεια υστερεί αισθητά είναι στους κλάδους έντασης γνώσης: πληροφορική, επαγγελματικές και επιστημονικές δραστηριότητες, χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες. Τα ποσοστά απασχόλησης στους τομείς αυτούς υπολείπονται του εθνικού μέσου όρου.
Η διαπίστωση αυτή είναι κρίσιμη. Χωρίς ενίσχυση της καινοτομίας, της τεχνολογίας και της επιχειρηματικότητας υψηλής προστιθέμενης αξίας, η Περιφέρεια κινδυνεύει να παραμείνει σε ένα μοντέλο χαμηλής παραγωγικότητας.
Προτάσεις πολιτικής
1.Αγροδιατροφικός μετασχηματισμός
- Τυποποίηση & εξαγωγικός προσανατολισμός
- Σύνδεση με μεταποίηση
2. Βιομηχανικά clusters (Δράμα – Ξάνθη – Καβάλα)
- Ενίσχυση καινοτομίας
- Ψηφιακός μετασχηματισμός ΜΜΕ
3. Τουριστική αναβάθμιση Θάσου
- Επιμήκυνση τουριστικής περιόδου
- Εναλλακτικές μορφές τουρισμού
4. Μείωση εξάρτησης από Δημόσιο (Έβρος)
- Προσέλκυση ιδιωτικών επενδύσεων
- Logistics – διασυνοριακό εμπόριο
5. Ανάπτυξη κλάδων γνώσης
- ICT (information and communications technology)
- Πράσινη ενέργεια
- Επαγγελματικές υπηρεσίες
Συμπεράσματα
Η Περιφέρεια ΑΜΘ παρουσιάζει:
- Υπερεξειδίκευση στον πρωτογενή τομέα
- Ισχυρή δημόσια απασχόληση
- Περιορισμένη συμμετοχή σε κλάδους υψηλής προστιθέμενης αξίας
Οι δείκτες εξειδίκευσης αποδεικνύονται κρίσιμο εργαλείο:
- για στοχευμένη κατανομή πόρων,
- για ενίσχυση ανταγωνιστικών τομέων,
- για αναδιάρθρωση παραγωγικού μοντέλου.
Η μετάβαση απαιτεί:
- διαφοροποίηση,
- καινοτομία,
- ενίσχυση παραγωγικών αλυσίδων,
- διασύνδεση πρωτογενούς τομέα – μεταποίησης – εξαγωγών.
Η Ανατολική Μακεδονία και Θράκη διαθέτει πλούσιο αγροτικό δυναμικό, γεωστρατηγική σημασία, βιομηχανικές νησίδες και τουριστικό κεφάλαιο. Αυτό που χρειάζεται είναι:
- Διασύνδεση πρωτογενούς τομέα με μεταποίηση και εξαγωγές.
- Ψηφιακός μετασχηματισμός των ΜΜΕ.
- Ενίσχυση καινοτομίας και πανεπιστημιακής σύνδεσης με την παραγωγή.
- Σταδιακή μείωση της μονοδιάστατης εξάρτησης από το Δημόσιο.
Οι δείκτες εξειδίκευσης αποκαλύπτουν τις δυνατότητες. Η πολιτική βούληση θα καθορίσει αν αυτές θα μετατραπούν σε βιώσιμη ανάπτυξη.
Η Περιφέρεια δεν χρειάζεται γενικές στρατηγικές. Χρειάζεται έξυπνες, στοχευμένες αποφάσεις – βασισμένες στα δεδομένα.
*Ο Δρ. Δημήτριος Καμπούρης είναι Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Ειδικός επιστήμονας σε θέματα χρηματοοικονομικής διοίκησης και εξυγίανσης επιχειρήσεων
