Ο σκοπός του παρόντος άρθρου είναι αφενός μεν να αποτυπώσει την εικόνα του ανθρώπινου δυναμικού στην ευρύτερη περιοχή της Κεντρικής Μακεδονίας και αφετέρου να αναδείξει τους παράγοντες εκείνους οι οποίοι λειτουργούν ενισχυτικά ή ανασταλτικά στην ανάπτυξη μιας περιοχής και συγκεκριμένα κάθε νομού της εν λόγω Περιφέρειας.
Πέραν των παραπάνω, το παρόν άρθρο το οποίο είναι μέρος μιας ευρύτερης μελέτης και έρευνας κι έρχεται να παρουσιάσει σε μία διαχρονική και συγκριτική αξιολόγηση τους επτά νομούς της Κεντρικής Μακεδονίας όσον αφορά στην ποσότητα και ποιότητα του ανθρώπινου δυναμικού.
Τα στοιχεία εκείνα τα οποία είναι καθοριστικά για το επίπεδο του ανθρώπινου δυναμικού και τα οποία είναι και ταυτόχρονα προσδιοριστικά για την παραγωγικότητα και την οικονομική ανάπτυξη του νομού μεταξύ των άλλων είναι:
- Δημογραφικά:Πληθυσμός, ηλικιακή διάρθρωση
- Επίπεδο εκπαίδευσης: Επίπεδο σπουδών με βάση την διαβάθμιση της ΕΛΣΤΑΤ.
- Αγορά εργασίας: Ποσοστά απασχόλησης στο σύνολο και ανά τομέα, ποσοστό ανεργίας
- Παραγωγικότητα της εργασίας =Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία(Α. Π. Α) του νομού /Σύνολο απασχολούμενων
- Διάφοροι άλλοι παράγοντες: ΑΕΠ κατά κεφαλή του νομού.
Πληθυσμιακή κατανομή: το βάρος της Κεντρικής Μακεδονίας
Η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας αποτελεί μία από τις πολυπληθέστερες Περιφέρειες της χώρας, συγκεντρώνοντας 1.795.670 κατοίκους, ποσοστό 17,1% του συνολικού πληθυσμού.
Στο εσωτερικό της Περιφέρειας, η Περιφερειακή Ενότητα Θεσσαλονίκης συγκεντρώνει το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, γεγονός που ενισχύει τον ρόλο της ως διοικητικού, οικονομικού και παραγωγικού κέντρου.
Αντίθετα, οι υπόλοιπες Περιφερειακές Ενότητες παρουσιάζουν σαφώς μικρότερα πληθυσμιακά μεγέθη, στοιχείο που επηρεάζει άμεσα τη δυναμική της τοπικής αγοράς εργασίας και των κοινωνικών υποδομών.
Ηλικιακή διάρθρωση: γήρανση και πιέσεις στο ανθρώπινο δυναμικό
Η ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού αναδεικνύει μία κρίσιμη πρόκληση: τη σταδιακή γήρανση. Το μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού συγκεντρώνεται στις ηλικιακές ομάδες 40–59 και 60–79 ετών, τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και στην Κεντρική Μακεδονία. Αν και οι ηλικίες 20–39 παραμένουν σημαντικές, η μείωση των νεότερων ηλικιακών ομάδων δημιουργεί πιέσεις στη μελλοντική διαθεσιμότητα εργατικού δυναμικού και στην ανανέωση των δεξιοτήτων της οικονομίας.
Εκπαίδευση: το κρίσιμο υπόβαθρο της απασχόλησης
Οι δείκτες επιπέδου εκπαίδευσης καταδεικνύουν ότι σε εθνικό επίπεδο, το 54,3% του πληθυσμού έχει ολοκληρώσει ανώτερη ή ανώτατη εκπαίδευση, ενώ το 45,7% διαθέτει χαμηλό ή μεσαίο μορφωτικό επίπεδο. Στην Κεντρική Μακεδονία, η εικόνα είναι παρόμοια, με σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των Περιφερειακών Ενοτήτων. Η Θεσσαλονίκη εμφανίζει υψηλότερη συγκέντρωση πληθυσμού με ανώτερη-ανώτατη εκπαίδευση, ενώ αγροτικές περιοχές, όπως η Πέλλα, οι Σέρρες και το Κιλκίς, παρουσιάζουν υψηλότερα ποσοστά χαμηλότερης εκπαιδευτικής στάθμης.
Απασχόληση και ανεργία: η γεωγραφία των ευκαιριών
Το 2021, το 52,5% του πληθυσμού της χώρας συμμετείχε στο εργατικό δυναμικό, ενώ το ποσοστό ανεργίας διαμορφώθηκε στο 9,5%. Οι περιφερειακές διαφορές είναι έντονες. Η Κεντρική Μακεδονία εμφανίζει ανεργία υψηλότερη από τον εθνικό μέσο όρο, γεγονός που συνδέεται με τη δομή της τοπικής οικονομίας και το επίπεδο εκπαίδευσης του πληθυσμού.
Σε νησιωτικές Περιφέρειες, όπως το Νότιο Αιγαίο και τα Ιόνια Νησιά, παρατηρείται υψηλή συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό αλλά και αυξημένη ανεργία, λόγω της έντονης εποχικότητας. Αντίθετα, Περιφέρειες με πιο διαφοροποιημένη οικονομική βάση, όπως η Αττική και η Κρήτη, εμφανίζουν χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας και μεγαλύτερη σταθερότητα απασχόλησης.
Εκπαίδευση και εργασία: μια σχέση αιτίου–αποτελέσματος
Η σύγκριση των πινάκων εκπαίδευσης και απασχόλησης αναδεικνύει σαφή συσχέτιση: Περιφέρειες με υψηλότερα επίπεδα εκπαίδευσης εμφανίζουν μεγαλύτερη συγκέντρωση απασχόλησης στον τριτογενή τομέα και χαμηλότερη ανεργία.
Αντίθετα, περιοχές με χαμηλότερη εκπαιδευτική στάθμη εξαρτώνται περισσότερο από τον πρωτογενή τομέα και είναι πιο ευάλωτες στις οικονομικές μεταβολές.
Εκπαίδευση και ανεργία
Στον Πίνακα που ακολουθεί συνοψίζονται τα ποσοστά ανεργίας ανά εκπαιδευτικό επίπεδο (σύνολο χώρας, 4ο τρίμηνο 2024). Η τάση είναι σαφής: υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης συνδέεται με χαμηλότερο ποσοστό ανεργίας.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι το ποσοστό ανεργίας, για άτομα με τριτοβάθμια εκπαίδευση καταγράφεται στο 6,1%, ενώ για άτομα με εκπαίδευση κάτω της πρωτοβάθμιας στο 24,4%.
Τα στοιχεία του πίνακα αναδεικνύουν έντονες περιφερειακές διαφοροποιήσεις τόσο ως προς το ποσοστό ανεργίας όσο και ως προς τη συμμετοχή του πληθυσμού στο εργατικό δυναμικό. Σε εθνικό επίπεδο, η ανεργία διαμορφώνεται στο 9,5%, ενώ το 52,5% του πληθυσμού συμμετέχει στην αγορά εργασίας.
Υψηλότερα ποσοστά ανεργίας καταγράφονται στις νησιωτικές περιφέρειες, όπως το Νότιο Αιγαίο (15,5%) και τα Ιόνια Νησιά (14,8%), παρά το γεγονός ότι εμφανίζουν υψηλή συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό. Το φαινόμενο αυτό αποδίδεται κυρίως στην έντονη εποχικότητα της απασχόλησης, ιδιαίτερα στους τομείς του τουρισμού και των υπηρεσιών.
Αντίθετα, χαμηλότερα ποσοστά ανεργίας εμφανίζουν η Κρήτη (6,4%), το Βόρειο Αιγαίο (7,7%) και η Αττική (7,8%), περιφέρειες που συνδυάζουν σχετικά υψηλή συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό με πιο διαφοροποιημένη οικονομική βάση. Η Κεντρική Μακεδονία, με ανεργία 12,4%, καταγράφει τιμές υψηλότερες του εθνικού μέσου όρου, γεγονός που αναδεικνύει διαρθρωτικά προβλήματα στην περιφερειακή αγορά εργασίας, παρά τη σημαντική πληθυσμιακή και οικονομική της βαρύτητα.
Συνολικά, τα δεδομένα υποδεικνύουν ότι η ανεργία δεν συνδέεται αποκλειστικά με το μέγεθος του εργατικού δυναμικού, αλλά επηρεάζεται καθοριστικά από τη δομή της τοπικής οικονομίας, τον βαθμό διαφοροποίησης των παραγωγικών δραστηριοτήτων και τη σταθερότητα των θέσεων εργασίας.
Παραγωγικότητα εργασίας: διαφοροποιήσεις εντός της Κεντρικής Μακεδονίας
Ο πίνακας παραγωγικότητας εργασίας, ως ποσοστό του μέσου όρου της χώρας (Χώρα = 100), αναδεικνύει σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των νομών της Κεντρικής Μακεδονίας. Κανένας νομός δεν υπερβαίνει τον εθνικό μέσο όρο, γεγονός που καταδεικνύει τη συνολική υστέρηση της Περιφέρειας σε όρους παραγωγικότητας εργασίας.
Υψηλότερες τιμές καταγράφονται στους νομούς Κιλκίς (87,1%), Χαλκιδικής (86,2%) και Θεσσαλονίκης (85,0%), οι οποίοι εμφανίζουν σχετικά πιο ανεπτυγμένη παραγωγική δομή και μεγαλύτερη συγκέντρωση οικονομικών δραστηριοτήτων. Αντίθετα, χαμηλότερα επίπεδα παραγωγικότητας παρατηρούνται στους νομούς Πέλλας (78,4%), Πιερίας (79,3%) και Σερρών (79,7%), όπου η απασχόληση συνδέεται σε μεγαλύτερο βαθμό με τον πρωτογενή τομέα και δραστηριότητες χαμηλότερης προστιθέμενης αξίας.
Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνει ότι η παραγωγικότητα εργασίας συνδέεται άμεσα με το επίπεδο εκπαίδευσης, τη διάρθρωση της απασχόλησης και τον βαθμό διαφοροποίησης της τοπικής οικονομίας, αποτελώντας κρίσιμο παράγοντα για τη συνολική αναπτυξιακή δυναμική της Περιφέρειας.
Κατά κεφαλήν ΑΕΠ: οι οικονομικές ανισότητες εντός της Περιφέρειας
Ο δείκτης του κατά κεφαλήν ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος αποτυπώνει με σαφήνεια τις οικονομικές ανισότητες μεταξύ της χώρας, της Βόρειας Ελλάδας και των Περιφερειακών Ενοτήτων της Κεντρικής Μακεδονίας. Σε εθνικό επίπεδο, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ ανέρχεται σε 17.347 ευρώ, ενώ στη Βόρεια Ελλάδα περιορίζεται στα 13.110 ευρώ, δηλαδή στο 75,6% του μέσου όρου της χώρας, γεγονός που καταδεικνύει τη διαχρονική αναπτυξιακή υστέρηση της περιοχής.
Η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, με κατά κεφαλήν ΑΕΠ 13.670 ευρώ (78,8% του εθνικού μέσου όρου), κινείται ελαφρώς υψηλότερα από τον μέσο όρο της Βόρειας Ελλάδας, χωρίς ωστόσο να προσεγγίζει το επίπεδο της χώρας. Στο εσωτερικό της Περιφέρειας, σημαντικές διαφοροποιήσεις καταγράφονται μεταξύ των Περιφερειακών Ενοτήτων. Η Θεσσαλονίκη εμφανίζει το υψηλότερο κατά κεφαλή ΑΕΠ (14.877 ευρώ – 85,8%), επιβεβαιώνοντας τον ρόλο της ως οικονομικού και παραγωγικού κέντρου.
Αντίθετα, οι Περιφερειακές Ενότητες Σερρών (63,2%), Πιερίας (66,3%), Ημαθίας (69,0%), Κιλκίς (69,6%) και Πέλλας (69,8%) καταγράφουν σαφώς χαμηλότερες επιδόσεις, γεγονός που συνδέεται άμεσα με τη δομή της τοπικής οικονομίας, τη χαμηλότερη παραγωγικότητα της εργασίας και το επίπεδο εκπαίδευσης του ανθρώπινου δυναμικού. Τα στοιχεία αυτά επιβεβαιώνουν ότι οι οικονομικές ανισότητες δεν αποτελούν μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά συνδέονται στενά με δημογραφικούς, εκπαιδευτικούς και εργασιακούς δείκτες.
Τα παραπάνω στοιχεία- χαρακτηριστικά θα μπορούσαν να καταταχθούν στις παρακάτω κατηγορίες: α) δημογραφικά β) ποιοτικά γ) οικονομικά και κοινωνικά.
Ανεργία και εκπαίδευση: οι αριθμοδείκτες πίσω από τις ανισότητες
Οι αριθμοδείκτες ανθρώπινου δυναμικού για την Κεντρική Μακεδονία και τους νομούς της αποκαλύπτουν με σαφήνεια τη στενή σχέση μεταξύ εκπαιδευτικού επιπέδου, διάρθρωσης της απασχόλησης και παραγωγικότητας. Σε επίπεδο Περιφέρειας, το ποσοστό του ενεργού πληθυσμού (43,6%) και των απασχολουμένων στο σύνολο του πληθυσμού (36,4%) υπολείπεται ελαφρώς του εθνικού μέσου όρου, γεγονός που συνδέεται τόσο με δημογραφικούς παράγοντες όσο και με τα χαρακτηριστικά της τοπικής οικονομίας.
Η διαφοροποίηση γίνεται εντονότερη σε επίπεδο νομού. Η Θεσσαλονίκη εμφανίζει υψηλότερους δείκτες εκπαίδευσης και απασχόλησης, καθώς και μεγαλύτερη συγκέντρωση δραστηριοτήτων στον τριτογενή τομέα, στοιχείο που μεταφράζεται σε υψηλότερη παραγωγικότητα εργασίας. Αντίθετα, νομοί όπως η Πέλλα, οι Σέρρες και η Ημαθία καταγράφουν υψηλή συμμετοχή απασχολουμένων στον γεωργικό τομέα (έως και 30%), χαμηλότερα επίπεδα εκπαίδευσης και αισθητά χαμηλότερη παραγωγικότητα, γεγονός που περιορίζει τις δυνατότητες σταθερής και ποιοτικής απασχόλησης
Ιδιαίτερη σημασία έχει το εύρημα ότι οι νομοί με υψηλότερη συγκέντρωση πληθυσμού με ανώτερα εκπαιδευτικά προσόντα εμφανίζουν καλύτερες επιδόσεις σχεδόν σε όλους τους δείκτες: απασχόληση, συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό και παραγωγικότητα εργασίας. Αντίθετα, όπου υπερισχύει η χαμηλότερη εκπαιδευτική στάθμη, η οικονομία παραμένει περισσότερο εξαρτημένη από τον πρωτογενή τομέα και παρουσιάζει αυξημένη ευαλωτότητα σε οικονομικές μεταβολές
Συνολικά, οι αριθμοδείκτες επιβεβαιώνουν ότι η ανεργία δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά συνδέεται άμεσα με το εκπαιδευτικό υπόβαθρο του πληθυσμού και τη δομή της τοπικής παραγωγής. Η αναβάθμιση των δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού και η ενίσχυση δραστηριοτήτων υψηλότερης προστιθέμενης αξίας αναδεικνύονται ως βασικές προϋποθέσεις για τη μείωση των περιφερειακών ανισοτήτων και τη βελτίωση των δεικτών απασχόλησης στην Κεντρική Μακεδονία.
Η εκπαίδευση συνδέεται ισχυρά με καλύτερες προοπτικές απασχόλησης: η ανεργία μειώνεται σημαντικά σε υψηλότερα εκπαιδευτικά επίπεδα, με την τριτοβάθμια εκπαίδευση να εμφανίζει το χαμηλότερο ποσοστό ανεργίας.
Συμπερασματικά, θα λέγαμε ότι σε μια περιοχή (περιφέρεια, νομό) δεν έχει σημασία το «απόθεμα» του ανθρώπινου δυναμικού ως ποσότητα αλλά ως ποιότητα σε όρους εκπαίδευσης και εξειδίκευσης. Σήμερα, όσο ποτέ άλλοτε, η γνώση και η εξειδίκευση αναδεικνύονται οι πλέον σημαντικοί παράγοντες για την αύξηση της παραγωγικότητας και την ανάπτυξη μιας περιοχής.
Ειδικότερα, η ενίσχυση της επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, η προσαρμογή των εκπαιδευτικών προγραμμάτων στις ανάγκες της τοπικής οικονομίας, καθώς και η δημιουργία κινήτρων για την ανάπτυξη δραστηριοτήτων υψηλής προστιθέμενης αξίας στις περιφέρειες. Παράλληλα, η υποστήριξη της δια βίου μάθησης και της απορρόφησης εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη μείωση της ανεργίας και στην ενίσχυση της κοινωνικής και οικονομικής συνοχής.
*O Δρ. Δημήτριος Καμπούρης είναι Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Ειδικός επιστήμονας σε θέματα χρηματοοικονομικής διοίκησης και εξυγίανσης επιχειρήσεων
