Με αυτόν τον τρόπο, η έκθεση, την οποία επιμελήθηκε ο Γιάννης Αργυριάδης, επαναφέρει μια συζήτηση που ξεπερνά τα όρια της τέχνης. Αγγίζει την παιδεία, τη συλλογική μνήμη, την αξία της χειρωνακτικής εργασίας και τη σχέση του σύγχρονου ανθρώπου με την ύλη. Μια συζήτηση επίκαιρη, σε μια εποχή όπου η απόσταση από το υλικό αντικείμενο μοιάζει ολοένα και μεγαλύτερη, ενώ η ανάγκη για ουσιαστική επαφή παραμένει ανοιχτή.
Στην έκθεση παρουσιάζουν έργα τους η Μαίρη Γιώτσα, η Μαρία Σιούλερ, η Ξανθή Χαρανά και ο Αλέξανδρος Παπαδόπουλος. Οι καλλιτέχνες προέρχονται από το Πιλοτικό Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα του Κέντρου Διά Βίου Μάθησης (Κ.Ε.ΔΙ.ΒΙ.Μ.) του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας για την ανάπτυξη δεξιοτήτων που σχετίζονται με τη χειροτεχνία και συγκεκριμένα με τους κλάδους της Υφαντικής και της Ξυλοτεχνίας, με επιστημονικά υπεύθυνη την καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Γλυκερία Καραγκούνη. Το πρόγραμμα εντάσσεται στο πλαίσιο ευρύτερου έργου του Υπουργείου Πολιτισμού για την Ανασύσταση, Ανάπτυξη και τον Επαναπροσδιορισμό της Ελληνικής Χειροτεχνίας και υλοποιείται με τη χρηματοδότηση του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας – NextGenerationEU. Έργα των τεσσάρων καλλιτεχνών παρουσιάστηκαν ήδη στην πρώτη διεθνή έκθεση «Human Hands Project» και στο περίπτερο του Υπουργείου Πολιτισμού στη ΔΕΘ.
Ακόμη κι ένα παιδί μπορεί να κουβαριάζει, να μετρά, να βάζει σε σειρά τις κλωστές – και αυτό του δίνει τη δυνατότητα να οργανώνει τη σκέψη του
Από το μαλλί στο έργο Τέχνης
Η Μαίρη Γιώτσα, υπεύθυνη της υφαντικής στο πρόγραμμα, μεγάλωσε μέσα σε αυτόν τον κόσμο. «Η οικογένειά μου ασχολούνταν με τις παραδοσιακές τέχνες: η μητέρα μου ήταν υφάντρα, ύφαινε και έραβε, και εγώ μεγάλωσα ανάμεσα σε χρώματα, υφάσματα και νήματα», εξηγεί. «Κάναμε βέβαια τις σπουδές μας και τα επαγγέλματά μας, όμως το καλλιτεχνικό αποτύπωμα αυτής της ζωής το συνειδητοποίησα αργότερα, όταν άρχισα να ασχολούμαιπιο συστηματικά με τη χειροτεχνία. Τότε κατάλαβα πόσο σημαντικές ήταν οι προσλαμβάνουσες που κουβαλούσα από μια οικογένεια που ζούσε μέσα στη δημιουργία».
Στα έργα της, η Μαίρη Γιώτσα παρακολουθεί ολόκληρο τον κύκλο του μαλλιού. «Ξεκινώ απότην πρώτη ύλη για να φτάσω έως το τελικό ύφασμα. Πρόκειται για μια μακρά διαδικασία, σχεδόν ξεχασμένη στις μέρες μας. Η μηχανοποίηση μάς έδωσε έτοιμο νήμα. Στη χειροτεχνία όμως ξεκινάμε από τη βάση: από τις φυσικές ύλες – το μαλλί, το μετάξι, το βαμβάκι. Αυτό χάθηκε με τη βιομηχανοποίηση. Όταν όμως κάποιος ασχοληθεί με αυτές τις "ζωντανές" ίνες, η ομορφιά τους περνά στο είναι του. Το να μετατρέπεις αυτό το υλικό, να του δίνεις σχήμα και να το οδηγείς μέχρι το έργο τέχνης, είναι μια βαθιά βιωματική εμπειρία», εξηγεί.
Το μαλλί, υλικό που συχνά θεωρείται απαξιωμένο, περνά από διαδικασίες πλυσίματος, ξανοίγματος, βαψίματος, μετατροπής σε νήμα. Η Μαίρη Γιώτσα έχει δουλέψει με μαλλί σε εικαστικά έργα, σμιλεύοντας γλυπτά, ακόμη και σε συνδυασμό με φύλλο χρυσού.
Η υφαντική ως εκπαιδευτικό εργαλείο
Ιδιαίτερη έμφαση δίνει η καλλιτέχνιδα στην υφαντική ως εκπαιδευτικό εργαλείο και μάλιστα ως πρόταση για το παρόν και το μέλλον. «Η υφαντική είναι μια τέχνη στην οποία εμπλέκονται όλοι. Κανείς δεν περισσεύει, ακόμη και άτομα με ειδικές ανάγκες. Λειτουργούν όλοι μέσα στον ίδιο χώρο», λέει. «Αναπτύσσει τη συνεργατικότητα, απαιτεί χέρια και μυαλό μαζί. Ακόμη κι ένα παιδί μπορεί να κουβαριάζει, να μετρά, να βάζει σε σειρά τις κλωστές – και αυτό του δίνει τη δυνατότητα να οργανώνει τη σκέψη του. Μαζί με τη συνεργάτιδά μου Χάιδω Λιούπα έχουμε δημιουργήσει ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα για εκπαιδευτικούς, με στόχο να αναδείξουμε τη σχέση της υφαντικής με τα σχολικά μαθήματα».
Η παρατήρηση είναι απλή αλλά εύστοχη: «Τι είναι άλλωστε τα πίξελ, αν όχι η ίδια η διαπλοκή του στημονιού με το υφάδι; Να σας πω μόνο ότι η γιαγιά μου μπορούσε να κάνει τριψήφιο πολλαπλασιασμό χωρίς να ξέρει να γράφει αριθμούς, χρησιμοποιώντας μαθηματική σκέψη για να μετρά και να χωρίζει τις κλωστές».
Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Διδασκαλία της Υφαντικής: Αξιοποίηση βασικών αρχών, τεχνικών και εργαλείων στην Εκπαίδευση» «τρέχει» στην πλατφόρμα της Επιστημονικής Ένωσης για την Προώθηση της Εκπαιδευτικής Καινοτομίας (ΕΠΕΚ) με μεγάλη ανταπόκριση από το ξεκίνημά του, συγκεντρώνοντας πάνω από 40.000 μέλη.
Αναγκαίο να επιστρέψουμε στις χειρωνακτικές δεξιότητες
Η Μαίρη Γιώτσα επισημαίνει ότι η σύγχρονη κοινωνία έχει χάσει κάτι σημαντικό απομακρυνόμενη από τις χειρωνακτικές δεξιότητες: «Φτάσαμε σε ένα σημείο αδιεξόδου ως κοινωνία, και είναι αναγκαίο να επιστρέψουμε στις χειρωνακτικές δεξιότητες για να μπορέσουμε να λειτουργήσουμε ξανά ισορροπημένα. Ο χρόνος που αφιερώνουμε στο να κάνουμε κάτι με τα χέρια μας είναι πολύτιμος. Για μένα είναι πολύ σημαντικό να μεταφέρω στους σημερινούς νέους ό,τι έζησα κι έμαθα στην παιδική μου ηλικία. Βλέπω με χαρά νέα παιδιά, φοιτητές των Σχολών Αρχιτεκτονικής και Καλών Τεχνών, να αγκαλιάζουν με ζήλο και ενδιαφέρον τις εικαστικές και τις χρηστικές δυνατότητες της υφαντικής».
Οι δεξιότητες που αναπτύσσει η υφαντική, σύμφωνα με την καλλιτέχνιδα, ξεπερνούν το τεχνικό επίπεδο. «Σε επίπεδο δεξιοτήτων, η υφαντική μάς μαθαίνει να επιλύουμε προβλήματα, να αναλύουμε δεδομένα, να παίρνουμε αποφάσεις, να χρησιμοποιούμε εργαλεία, να συνεργαζόμαστε. Καλλιεργεί υπευθυνότητα και επαγγελματισμό, προθυμία για συνεχή βελτίωση και αυτοανάπτυξη.Κι επιπλέον είναι μία διαδικασία που χρειάζεται συνεργασία, ομάδα, φίλους, σχολείο», σημειώνει.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η μεταφορά που χρησιμοποιεί η Μαίρη Γιώτσα για να συνοψίσει τη φιλοσοφία της: «Τη ζωή μας την υφαίνουμε σαν έργο τέχνης. Στημόνι είναι ο χρόνος. Υφάδι είναι ό,τι μας περιβάλλει: οι άνθρωποι, οι σχέσεις. Κατά διαστήματα ξηλώνουμε και διορθώνουμε. Αυτό είναι το υφαντό της ζωής. Θέλει υπομονή, εργασία, συνεργασία και αυτογνωσία».
Είναι χαρακτηριστικό ότι δεν μιλά για απλή διατήρηση παραδόσεων. «Η υφαντική έχει τις ρίζες της στο πολύ μακρινό παρελθόν, όταν κάλυπτε βασικές ανάγκες της ζωής. Μετά την ανάγκη του ανθρώπου για τροφή, ερχόταν η ένδυση. Κι ακόμη, στην αρχαιότητα ήταν η τέχνη των θεών. Εμείς ωστόσο δεν γυρίζουμε πίσω από νοσταλγία. Παίρνουμε εργαλεία και πρακτικές από το παρελθόν και τις φέρνουμε στο σήμερα, για να βελτιώσουμε και να ομορφύνουμε τη ζωή μας και τον χαρακτήρα μας – ως άνθρωποι και ως κοινωνία», τονίζει.
Οι άλλοι τρεις καλλιτέχνες της έκθεσης μοιράζονται αντίστοιχη προσέγγιση. Η Μαρία Σιούλερ διερευνά τη σχέση μεταξύ υλικού, μνήμης και καινοτομίας. Η Ξανθή Χαρανά εστιάζει στην επανάχρηση και τον επανασχεδιασμό παλαιών αντικειμένων. Ο Αλέξανδρος Παπαδόπουλος δουλεύει το ξύλο με τόρνο και σκαρπέλο, μετατρέποντάς το σε αντικείμενα που ενώνουν παρελθόν και παρόν.
Η έκθεση στις βιτρίνες του ΟΤΕ δεν λειτουργεί ως μουσειακή αναδρομή. Είναι πρόταση διαλόγου μεταξύ παραδοσιακού και σύγχρονου. «Στην έκθεση, μέσα από την επιμέλεια του Γιάννη Αργυριάδη, το βασικό στοιχείο είναι ακριβώς αυτός ο διάλογος: πώς το παλιό μπορεί να στηρίξει το νέο και να το εκτοξεύσει. Είναι μία έκθεση που βλέπει μπροστά.Αν δεν πατάμε σε γερές βάσεις, χάνουμε και το παρόν και το μέλλον.Ευελπιστούμε στη στήριξη των υπουργείων Πολιτισμού, Παιδείας καιΑνάπτυξης, γιατί η δυναμική που υπάρχει είναι μεγάλη και δεν πρέπεινα τη χάσουμε. Εμείς φέρουμε την ευθύνη να δώσουμε τα φώτα μας τόσο στους συνομήλικους όσο και στα νέα παιδιά. Διαφορετικά, ανκοπεί ο κρίκος, χάνεται η αλυσίδα», λέει η Μαίρη Γιώτσα.
Στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Διδασκαλία της Υφαντικής: Αξιοποίηση βασικών αρχών, τεχνικών και εργαλείων στην Εκπαίδευση» στην πλατφόρμα της ΕΠΕΚ μπορεί να δηλώσει συμμετοχή κάθε ενδιαφερόμενος.
Δηλώσεις συμμετοχής στο members.eepek.gr (υπεύθυνος Δημήτρης Λιόβας)
