«Είναι ιστορίες ανθρώπων που, όταν έφτασαν στην Ελλάδα, χρειάστηκε να απαντούν ποιοι είναι και από πού έρχονται. Κι είναι συνταρακτικό να διαβάζεις αυτά που αφηγούνται», εξηγεί η σκηνοθέτρια και ηθοποιός Νικολέτα Βλαβιανού. «Από παιδί άκουγα από τη γιαγιά μου, που ήρθε πρόσφυγας από τη Σμύρνη, να μου αφηγείται τέτοιες ιστορίες . Είναι ιστορίες που δεν τις βρίσκουμε στα βιβλία, αλλά που μεταφέρονται από στόμα σε στόμα, ηχούν στα αυτιά μας και εντέλει στην ψυχή μας. Κι έτσι ένιωσα την ανάγκη να μεταφέρω στη σκηνή αυτά που είχα μάθει και ακούσει».
Σε συνεργασία με τον φιλόλογο και μελετητή του προσφυγικού Ελληνισμού Θεόδωρο Κοντάρα, η θεατρική ομάδα ART πραγματοποίησε εκτενή έρευνα σε αρχειακό υλικό της Εστίας Νέας Σμύρνης, επιλέγοντας μαρτυρίες που αποτυπώνουν όχι τόσο το ιστορικό γεγονός, όσο το προσωπικό βίωμα. «Είναι συνταρακτικό να έρχεσαι μπροστά σε τέτοιες αφηγήσεις, που κρύβουν μέσα τους την αλήθεια. Ό,τι ακούγεται στην παράσταση είναι αληθινό», παρατηρεί η σκηνοθέτρια.
Στο κέντρο της παράστασης βρίσκεται η Δέσποινα, ένα υπαρκτό πρόσωπο. «Ήταν ένα κορίτσι από το Αϊβαλί. Έχοντας χάσει όλη την οικογένειά της το ‘22, βρέθηκε μικρό παιδάκι στο Γαλαξίδι. Προερχόταν από πλούσια οικογένεια, ήταν η Δέσποινα του Κυρ Παυλιανού. Κι όμως όταν τη ρωτούσαν για το επώνυμό της, “Δέσποινα, τίνος είσαι;” τραυματισμένη από την εμπειρία, απαντούσε “είμαι του Κανενού”. Ήταν μικρό παιδί, αλλά ήξερε την αλήθεια. Η παράσταση συνθέτει πολλές τέτοιες ιστορίες σε ενιαίο αφήγημα. Δεν μπορούσαμε να τις φέρουμε μία-μία στη σκηνή. Ενώθηκαν, αλλά χωρίς να αλλοιωθούν. Οι ηθοποιοί εμφανίζονται διαδοχικά και καθένας αφηγείται τη δική του ιστορία».
Η μορφή της αρχαίας τραγωδίας
Για να μεταφερθούν οι μαρτυρίες στη σκηνή, η σκηνοθέτρια επέλεξε τη φόρμα της αρχαίας τραγωδίας. Η ίδια εξηγεί: «Κάποιος από τους ήρωες στην παράσταση μιλώντας για τη Μικρασιατική Καταστροφή λέει ότι “αυτή ήταν η τελευταία πολιορκία της Τροίας”. Αυτό μας οδήγησε στη σκέψη ότι πρόκειται για μια τραγωδία με την κυριολεκτική έννοια. Κι οι ιστορίες αυτές είναι τόσο δυνατές, συνταρακτικές που δεν χρειάζονται σκηνοθετικά τερτίπια». Το ζητούμενο δεν είναι η αναπαράσταση, αλλά η ενεργοποίηση της φαντασίας του θεατή. Σε αυτό το πλαίσιο, το έργο εντάσσεται στο θέατρο - ντοκουμέντο, όπου η θεατρικότητα προκύπτει από την ίδια την πραγματικότητα.
Η μουσική του Αντώνη Βαρθλίτη υπηρετεί τη δραματικότητα χωρίς να επικαλύπτει τον λόγο. Το κλαρίνο, όργανο που συνδέεται με την ηπειρώτικη παράδοση, έχει ιδιαίτερη σημασία. «Κάποιοι μας είπαν “μα τι θέση έχει το ηπειρώτικο;”», λέει η Νικολέτα Βλαβιανού. «Όμως αυτό προέκυψε από τη μελέτη των ιστοριών μας, καθώς εντάξαμε στην παράσταση και την
αφήγηση ενός στρατιώτη από την Ήπειρο που εξιστορεί πώς βρέθηκε στη Μικρά Ασία και τι βίωσε. Οι στρατιώτες ήταν οι πρώτοι μάρτυρες της Καταστροφής, και η εμπειρία τους προσθέτει μια επιπλέον διάσταση στην αφήγηση. Είναι εμπειρίες φορτισμένες με Ιστορία και συναίσθημα».
Η αντίδραση του κοινού
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της πορείας της παράστασης είναι η ανταπόκριση των νεότερης ηλικίας θεατών. Σε προηγούμενες παρουσιάσεις, η θεατρική ομάδα διαπίστωσε ότι θεατές 25-40 ετών παρακολουθούσαν με απόλυτη προσήλωση. «Στο τέλος μας ρωτούσαν αν αυτά που άκουσαν είναι αληθινά, αν πράγματι συνέβησαν – είχαν εντυπωσιαστεί τόσο πολύ», θυμάται η Νικολέτα Βλαβιανού.
Για τη σκηνοθέτρια, αυτό αποδεικνύει τη δύναμη του θεάτρου ως εκπαιδευτικού μέσου. Επισημαίνει μάλιστα ότι η κατανόηση της απώλειας ταυτότητας μπορεί να λειτουργήσει ως αντίδοτο σε σύγχρονα φαινόμενα κοινωνικής βίας. «Αν αυτές οι ιστορίες διδάσκονταν στο σχολείο, νομίζω ότι τα παιδιά θα ήταν πολύ καλύτεροι άνθρωπο. Όσο περνά ο χρόνος, η συλλογική μας μνήμη φθίνει και ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται νέα μέσα μετάδοσης», σχολιάζει. Για τη Νικολέτα Βλαβιανού, η «Δέσποινα από το Αϊβαλί» εντάσσεται σε μια ευρύτερη καλλιτεχνική στάση: «Μετά από χρόνια στο θέατρο, και ειδικά μετά την πανδημία, η επιλογή θεμάτων δεν είναι αυτονόητη. Καταλάβαμε ότι ο χρόνος δεν είναι άπειρος. Οπότε θέλησα να κάνω πράγματα που με αφορούν ουσιαστικά».
Η παράσταση είναι ένα πρότζεκτ εν εξελίξει: Έχει ήδη παρουσιαστεί εκτός της Αθήνας σε πόλεις όπως η Λάρισα και ο Βόλος και μετά τη Θεσσαλονίκη θα συνεχίσει να ταξιδεύει σε διάφορες πόλεις σε όλη τη χώρα.
Συντελεστές
Σύνθεση κειμένου: Ν. Μαρκέτου
Σκηνοθεσία: Νικολέτα Βλαβιανού
Επιμέλεια Κίνησης: Μόνικα Κολοκοτρώνη
Μουσική: Αντώνης Βαρθλίτης
Σκηνογραφική επιμέλεια-Κοστούμια: Ομάδα ART
Συμπαραγωγή ΑRT /RMLIGHT AMKE
Ηθοποιοί: Νικολέτα Βλαβιανού - Νικήτας Αναστόπουλος - Μόνικα Κολοκοτρώνη- Λευτέρης Καταχανάς
Παραστάσεις: Παρασκευή 16 Ιανουαρίου και Σάββατο 17 Ιανουαρίου, 21.00
Δημοτικό Θέατρο Καλαμαριάς «Μελίνα Μερκούρη»
Εισιτήρια: 18 ευρώ γενική είσοδος, 15 ευρώ μειωμένο
Προπώληση: Ταμείο Θεάτρου και Ticketmaster.gr
