Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται η μελέτη «Αισθήσεις σε Διάλογο: Μια Συμμετοχική Προσέγγιση Προσβασιμότητας της Συλλογής του ΙΜΜΑ», που παρουσιάζεται σήμερα Τρίτη 3 Μαρτίου 2026, στις 18.00, στην Αίθουσα «Αλέξανδρος Χαΐτογλου» του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα.
Η μελέτη εκπονήθηκε από το Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα και της Νεότερης Ιστορίας της Μακεδονίας σε συνεργασία με την Off Stream με επιχορήγηση και υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού – Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Στόχος ήταν να διαμορφωθεί ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο παρεμβάσεων για την ισότιμη πρόσβαση ατόμων με μερική ή ολική απώλεια όρασης, Κ(κ)ώφωση και Βαρηκοΐα στο εκθεσιακό περιεχόμενο του Μουσείου. Η μελέτη αναπτύχθηκε με την ενεργή συμμετοχή τετραμελούς Ομάδας Εστίασης ατόμων με αισθητηριακές αναπηρίες και με τη συνεργασία εξειδικευμένων επαγγελματιών στους τομείς της Μουσειολογίας, της Μουσειοπαιδαγωγικής και της Διερμηνείας Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας.
Η αφετηρία της μελέτης εντοπίζεται στη στρατηγική του ΙΜΜΑ για συστηματική ενίσχυση της προσβασιμότητας και της συμπερίληψης. Η επιλογή εστίασε στον συνολικό επανασχεδιασμό της μουσειακής αφήγησης και στον τρόπο με τον οποίο η συλλογή του Μουσείου ξετυλίγει την ιστορία της απευθυνόμενη προς διαφορετικά κοινάεπιδιώκοντας να θέσει τις βάσεις για μια συνεπή, μακροπρόθεσμη πολιτική προσβασιμότητας.
Η προσβασιμότητα και η συμπερίληψη δεν αποτελούν συμπληρωματικές επιλογές, αλλά στρατηγικές προτεραιότητεςΚατά την παρουσίαση, η ερευνητική ομάδα θα παρουσιάσει τη μεθοδολογία που ακολουθήθηκε, τα βασικά ευρήματα της έρευνας και τις προτεινόμενες παρεμβάσεις, καθώς και τον στρατηγικό σχεδιασμό για τη σταδιακή υλοποίηση των προτάσεων τα επόμενα χρόνια. Χαιρετισμό θα απευθύνει η Αντιπεριφερειάρχης Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας Μελίνα Δερμεντζοπούλου.
Κεντρικός άξονας της μελέτης υπήρξε η συμμετοχική μεθοδολογία και η αρχή του αναπηρικού κινήματος «τίποτα για εμάς χωρίς εμάς».
Το ΙΜΜΑ επαναπροσδιορίζει τον ρόλο του
Αναφερόμενη στη σημασία του έργου, η Αθηνά Παυλίδου- Φιλόλογος, Μουσειολόγος Διευθύντριατου ΙΜΜΑ, που ανέλαβε την επίβλεψη, τον συντονισμό και τη μουσειολογική καθοδήγηση, επισημαίνει: «Με το έργο, το ΙΜΜΑ επαναπροσδιορίζει τον ρόλο του ως ένας ανοιχτός, ισότιμος και συμπεριληπτικός οργανισμός. Σε μια εποχή όπου τα μουσεία οφείλουν να λειτουργούν ως ενεργοί φορείς κοινωνικής αλλαγής, επιλέγουμε συνειδητά να μετατοπίσουμε το επίκεντρο από τη μονοδιάστατη πρόσβαση στη συνολική εμπειρία: στη δυνατότητα κάθε επισκέπτη να κατανοεί, να αλληλεπιδρά και να εντάσσεται ουσιαστικά στο μουσειολογικό μας αφήγημα. Κεντρικοί μας άξονες αποτέλεσαν η ενεργή συμμετοχή-εμπλοκή της κοινότητας, ο συν-σχεδιασμός και η αρχή του αναπηρικού κινήματος “Τίποτα για εμάς χωρίς εμάς”. Άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες συμμετείχαν ενεργά στη μελέτη, την αποτίμηση και τον επανασχεδιασμό του εκθεσιακού μας περιβάλλοντος, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη διαμόρφωση μιας τεκμηριωμένης και εφαρμόσιμης Μελέτης Σκοπιμότητας. Για το ΙΜΜΑ, η προσβασιμότητα δεν αποτελεί μια αποσπασματική παρέμβαση, αλλά έναν σταθερό στρατηγικό άξονα που διατρέχει το σύνολο των λειτουργιών του μουσείου και ενισχύει συνολικά τη μουσειακή εμπειρία για όλες και όλους. Ευχαριστούμε θερμά όλους τους συνεργάτες που συνέβαλαν στο έργο, το οποίο αποτελεί από τα σημαντικότερα που έχουμε υλοποιήσει στο ΙΜΜΑ, και φυσικά την Off Stream για την άριστη συνεργασία και τη συνεχή πολύτιμη καθοδήγησή της σε θέματα προσβασιμότητας. Η συγκεκριμένη συνεργασία αποτελεί μόνο την αρχή για να δημιουργήσουμε έναν πιο προσβάσιμο μουσειακό χώρο. Με τη συγκεκριμένη μελέτη το ΙΜΜΑ δεν εφαρμόζει απλώς μια ακόμη δράση προσβασιμότητας. Προχωρά σε μια ουσιαστική μετατόπιση φιλοσοφίας, υιοθετώντας ένα σύγχρονο μοντέλο μουσείου που διαμορφώνεται από κοινού με την κοινότητα και εξελίσσεται μέσα από διαρκή διάλογο και συνεργασία. Για εμάς, η προσβασιμότητα και η συμπερίληψη δεν αποτελούν συμπληρωματικές επιλογές, αλλά στρατηγικές προτεραιότητες που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε, λειτουργούμε και οραματιζόμαστε το μέλλον του Μουσείου».
Η συμπεριληπτική δύναμη της τέχνης και του πολιτισμού
Στη σχέση προσβασιμότητας, πολιτισμού και κοινωνικής συνοχής εστιάζει η Σταυρούλα Μαυρογένη, Διευθύντρια του Κέντρου Έρευνας Μακεδονικής Ιστορίας και Τεκμηρίωσης του ΙΜΜΑ, που είχε τη γενική επίβλεψη, υπογραμμίζοντας τον ρόλο του μουσείου ως ανοιχτού χώρου συμμετοχής: «Πιστεύουμε βαθιά στη συμπεριληπτική δύναμη της τέχνης και του πολιτισμού. Η τέχνη δεν αποτελεί μόνο ένα αισθητικό ή γνωστικό πεδίο, αλλά λειτουργεί ως χώρος έκφρασης, ενδυνάμωσης και ψυχικής ενδυνάμωσης, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην ψυχική υγεία και την κοινωνική συνοχή. Όταν ο πολιτισμός γίνεται πραγματικά προσβάσιμος, τότε μετατρέπεται σε κοινό τόπο συνάντησης, κατανόησης και αλληλεγγύης. Μέσα από το έργο “Αισθήσεις σε Διάλογο”, το Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα και της Νεότερης Ιστορίας της Μακεδονίας (ΙΜΜΑ) επιδιώκει να διαμορφώσει ένα μουσείο ανοιχτό σε όλους, όπου καμία και κανείς δεν αποκλείεται από την εμπειρία της γνώσης, της μνήμης και της δημιουργικής συμμετοχής. Η σημασία αυτής της προσπάθειας ενισχύεται από τη διεπιστημονική της βάση. Η Μελέτη αναπτύχθηκε με τη συμμετοχή τετραμελούς Ομάδας Εστίασης ατόμων με αισθητηριακές αναπηρίες και τη συνεργασία επαγγελματιών εξειδικευμένων στη Διερμηνεία Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας, τη Μουσειολογία, τη Μουσειοπαιδαγωγική και τη Νεότερη Ιστορία. Η σύμπραξη διαφορετικών πεδίων γνώσης και βιωμένης εμπειρίας διασφάλισε ότι οι προτεινόμενες λύσεις ανταποκρίνονται σε πραγματικές ανάγκες, είναι εφαρμόσιμες και ταυτόχρονα βελτιώνουν συνολικά τη μουσειακή εμπειρία, ωφελώντας ευρύτερες ομάδες κοινού. Μόνο μέσα από τέτοιες συνεργατικές και συμμετοχικές διαδικασίες μπορούμε να οικοδομήσουμε έναν πολιτισμό ουσιαστικά ανοιχτό και προσβάσιμο για όλους».
Αυτή η σύμπραξη διαφορετικών επιστημονικών πεδίων αποτέλεσε το υπόβαθρο στο οποίο αναπτύχθηκε η ερευνητική μεθοδολογία της OffStream, που μετακίνησε το επίκεντρο από τη θεωρητική αξιολόγηση στην εμπειρία της ίδιας της επίσκεψης.
Προσβασιμότητα στον πολιτισμό
Οι συνιδρύτριες της Off Stream, Χριστίνα Βλάχου και Στέλα Αναστασάκη, οι οποίες είχαν την επιστημονική ευθύνη του έργου, αναφερόμενες στην έρευνα μέσα στο Μουσείο σημειώνουν: «Από την αρχή επιλέξαμε να δουλέψουμε συμμετοχικά με μια ομάδα που αποτελούνταν από άτομα με και χωρίς αισθητηριακές αναπηρίες. Για εμάς αυτό δεν ήταν μια συμβολική επιλογή, αλλά μια ουσιαστική θέση που ανταποκρίνεται απόλυτα στο σύνθημα του αναπηρικού κινήματος «Τίποτα για εμάς χωρίς εμάς». Η διαδικασία διήρκεσε αρκετό διάστημα και εξελίχθηκε μέσα στο ίδιο το Μουσείο. Πραγματοποιήσαμε σειρά συναντήσεων στους εκθεσιακούς χώρους, εξετάσαμε μαζί τις εκθεσιακές ενότητες και τα αντικείμενα της συλλογής, εντοπίσαμε επιτόπου τα εμπόδια και συζητήσαμε για το τι μπορεί να αλλάξει ώστε οι προτάσεις να είναι πραγματικά ευθυγραμμισμένες με τις ανάγκες των ίδιων των ατόμων με αισθητηριακές αναπηρίες. Αυτή η προσέγγιση αντικατοπτρίζει συνολικά τη φιλοσοφία της Off Stream για την προσβασιμότητα στον πολιτισμό. Σε ένα πεδίο όπου συχνά βλέπουμε αποσπασματικές παρεμβάσεις, ήταν μια σπάνια και ουσιαστική συγκυρία να υλοποιηθεί μια μελέτη με αυτό το βάθος και τη συλλογικότητα και ευελπιστούμε να αποτελέσει πρότυπο και για μελλοντικές ανάλογες πρωτοβουλίες».
Τα ευρήματα της μελέτης
Τα ευρήματα της έρευνας ανέδειξαν δομικά ζητήματα που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο η πληροφορία γίνεται αντιληπτή από διαφορετικά σώματα και αισθήσεις. Η Χριστίνα Βλάχου και η Στέλα Αναστασάκη τονίζουν: «Από τα πιο αποκαλυπτικά ευρήματα ήταν ότι η πρόσβαση δεν εξαρτάται μόνο από το αν παρέχεται πληροφορία, αλλά από το πώς αυτή γίνεται αντιληπτή από διαφορετικά σώματακαι αισθήσεις. Η ανάγκη για απτικά αντικείμενα ή πιστά αντίγραφα, συνοδευμένα απόσαφείς και πολυτροπικάπροσβάσιμες περιγραφές, αναδείχθηκε ως η πιο σημαντική. Η δυνατότητα ενός επισκέπτη ή επισκέπτριας να αγγίξει, να ακούσει μια δομημένη αφήγηση,να λάβει πρόσθετα ερεθίσματα όπου αυτό έχει νόημα, μετατοπίζει την εμπειρία της επίσκεψης από μια μονοδιάστατη οπτική ανάγνωση σε μια πολυαισθητηριακή διαδικασία κατανόησης. Παράλληλα, διαπιστώσαμε ότι η υπερφόρτωση κειμένων και οπτικώνστοιχείων λειτουργεί αποτρεπτικά. Η αναδιάταξη του υλικού, ο πιο ισορροπημένοςφωτισμός και τα σημεία ανάπαυσης δεν είναι λεπτομέρειες αλλά βασικοί όροι άνεσης καιισότιμης συμμετοχής. Το κρίσιμο συμπέρασμα όμως είναι ότι αυτές οι παρεμβάσειςωφελούν τελικά όλα τα κοινά, ανεξαρτήτως αναπηρίας ή όχι, ενισχύοντας συνολικά τηνποιότητα της μουσειακής εμπειρίας όλων των ατόμων».
Το ερώτημα που προκύπτει αναπόφευκτα είναι αν η προσβασιμότητα αντιμετωπίζεται πλέον ως θεμελιώδες δικαίωμα στον ελληνικό μουσειακό χώρο ή αν παραμένει μια «καλή πρακτική». Οι Χριστίνα Βλάχου και Στέλα Αναστασάκη απαντούν: «Τα τελευταία χρόνια η προσβασιμότητα και η συμπερίληψη στον πολιτισμό κερδίζουν όλο και περισσότερο έδαφος και αυτό είναι εμφανές και στον χώρο των μουσείων της Ελλάδας.Υπάρχει μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση, περισσότερες συζητήσεις και σταδιακά όλο και πιο στοχευμένες παρεμβάσεις. Ωστόσο, δεν μπορούμε ακόμη να πούμε ότι έχει εδραιωθεί παντού ως αυτονόητο θεμελιώδες δικαίωμα. Συχνά αντιμετωπίζεται ως μια επιδίωξη που μένει σε θεωρητικό επίπεδο ή ως ένα πρόσθετο στοιχείο που ενεργοποιείται αποσπασματικά και για ''ειδικές περιπτώσεις''. Υπάρχει δρόμος μπροστά μας και στερεότυπα που χρειάζεται να ξεπεραστούν, κυρίως σε επίπεδο κουλτούρας αλλά και σχεδιασμού. Παρ’ όλα αυτά, θεωρούμε ότι βρισκόμαστε σε μια ουσιαστική μεταβατική στιγμή. Πρωτοβουλίες όπως η Μελέτη ''Αισθήσεις σε Διάλογο'' που παρουσιάζουμε για τη συλλογή του ΙΜΜΑ μπορούν να λειτουργήσουν ως καλή πρακτική, δείχνοντας ότι η προσβασιμότητα δεν είναι προσθήκη αλλά δομικό στοιχείο του μουσειακού σχεδιασμού».
Συντελεστές
Γενική Επίβλεψη: Σταυρούλα Μαυρογένη, Καθηγήτρια ΠΑΜΑΚ, Διευθύντρια ΚΕΜΙΤ ΙΜΜΑ
Επίβλεψη, Συντονισμός και Μουσειολογική Καθοδήγηση: Αθηνά Παυλίδου, Φιλόλογος Μουσειολόγος, Πολιτιστική Διαχειρίστρια, Διευθύντρια ΙΜΜΑ
Επιστημονική Ευθύνη: Off Stream
Έρευνα και Συγγραφή: Στέλα Αναστασάκη, Ιστορικός Τέχνης, Αρχαιολόγος
Χριστίνα Βλάχου, Διαχειρίστρια Πολιτισμού, Οικονομολόγος
Επιστημονική Υποστήριξη και Μουσειολογική Προσβασιμότητα: Χαρά Κανάρη, Επίκουρη Καθηγήτρια ΤΕΠΑΕ ΑΠΘ
Επιστημονική Υποστήριξη για την Προσβασιμότητα Κ(κ)ωφών και Βαρήκοων Ατόμων και υπηρεσίες Διερμηνείας Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας: Σπύρος Κουζέλης, Πιστοποιημένος Διερμηνέας ΕΝΓ
Ομάδα Εστίασης: Ματίνα Δρίτσα, Ραφαηλία Κακλιμάνη, Δώρα Μοιρασγεντή, Φανή Τσικούρα
Γραφιστική Σχεδίαση: Μαρίζα Τσάκωνα
Επιχορήγηση και Αιγίδα: Υπουργείο Πολιτισμού, Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς
