«Αλληγορίες της άνοιξης» στο Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης: Πέντε καλλιτέχνες «διαβάζουν» τη φύση

Στο Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης μόλις άνοιξε η έκθεση «Αλληγορίες της άνοιξης», που διοργανώνεται στο πλαίσιο του Μήνα της Γαλλοφωνίας. Πέντε εικαστικοί καλλιτέχνες, ο Κώστας Βαρώτσος, ο Χρήστος Μπουρονίκος, η Ρένα Παπασπύρου, ο Λάμπρος Ψυρράκης και ο Σταύρος Παναγιωτάκης, προσεγγίζουν τη φύση ως πεδίο στοχασμού για τη σύγχρονη συνθήκη σε μια περίοδο κατά την οποία η συζήτηση για την κλιματική κρίση καθίσταται ολοένα πιο επείγουσα.

Η έκθεση, που πραγματοποιείται υπό την αιγίδα του Γενικού Προξενείου της Γαλλίας, αντλεί την έμπνευσή της από τη σκέψη του Ζαν-Ζακ Ρουσώ — του μεγάλου φιλοσόφου του 18ου αιώνα που νωρίτερα από όλους συνέλαβε τη σημασία της σύνδεσης ανθρώπου και φύσης και για ορισμένους θεωρείται πρόδρομος της «βαθιάς οικολογίας».

Ο Σταύρος Παναγιωτάκης, επιμελητής της έκθεσης, εξηγεί πώς διαμορφώθηκε η αρχική ιδέα: «Η θεματική βασίζεται στην ιδέα της ενότητας ανθρώπου και φύσης. Στην εποχή μας, μέσα σε όλα αυτά που συμβαίνουν, πρέπει και εμείς οι καλλιτέχνες να επικεντρωθούμε στο θέμα του περιβάλλοντος. Αρχικά είχα σκεφτεί τον τίτλο "Σιωπηλή Άνοιξη", αλλά στην πορεία, με τα γεγονότα που εξελίσσονται και με τον τρόπο που συντέθηκε η ίδια η έκθεση, κατέληξα στις "Αλληγορίες". Ήθελα έναν τίτλο που να μπορεί να συμπεριλάβει πιο εύκολα τα διαφορετικά δεδομένα και τους διαφορετικούς εκφραστικούς τρόπους των πέντε καλλιτεχνών. Οι αλληγορίες δεν περιορίζουν, αφήνουν χώρο για σκέψη και πολλαπλές αναγνώσεις. Θέλω να ευχαριστήσω θερμά την γκαλερί Άρτιον και τη Ζήνα Αθανασιάδου για τον δανεισμό έργων, το Γαλλικό Προξενείο και το Γαλλικό Ινστιτούτο για την αμέριστη στήριξη».

Η φύση δεν είναι σκηνικό, δεν είναι ένα όμορφο background. Είναι κριτήριο και μέτρο της ανθρώπινης προόδου

Σταύρος Παναγιωτάκης

Η επιλογή των καλλιτεχνών οργανώθηκε γύρω από την έννοια της «διαφορετικής οικολογίας». «Το κοινό μας σύνθημα είναι η οικολογία. Όμως ο καθένας το προσεγγίζει με τη δική του ματιά», επισημαίνει ο Σταύρος Παναγιωτάκης. «Στο έργο του Κώστα Βαρώτσου μπορούμε να μιλήσουμε για μια οικολογία της αντίληψης. Στον Χρήστο Μπουρονίκο είναι η οικολογία της ερμηνείας. Το δικό μου έργο αφορά την αειφορία, ένα θέμα που με απασχολεί και σε άλλες δουλειές. Η Ρένα Παπασπύρου κινείται προς μια οικολογία της πρόσληψης και της μνήμης, κάτι καθοριστικό για τη διατήρηση της ιστορίας και της ύπαρξής μας. Και στον Λάμπρο Ψυρράκη με τη φύση να ρυθμίζει την εμπειρία, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μια οικολογία της διάθεσης».

Έργο του Χρήστου Μπουρονίκου

Τα έργα συμπλέκονται και συνομιλούν

Έργο του Λάμπρου Ψυρράκη

Η έκθεση περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό έργων και αρθρώνεται μέσα από σειρές ζωγραφικής, γλυπτικής, μεικτών τεχνικών και συνδυαστικών μέσων -συμπεριλαμβανομένου και ενός βίντεο- ώστε η πρόσληψή της να λειτουργεί περισσότερο ως περιήγηση σε ένα πεδίο εννοιών, υλικοτήτων και συμβάντων, και όχι ως γραμμική ανάγνωση εικόνων. «Δεν επιδίωξα να έχουμε μια γραμμική ανάγνωση, του τύπου έργο–καλλιτέχνης–έργο–καλλιτέχνης», εξηγεί ο κ. Παναγιωτάκης. «Τα έργα συμπλέκονται και συνομιλούν. Θέλαμε να δοθεί το έδαφος για να προβληματιστεί ο θεατής και να αρχίσει να αναλύει μόνος του τη διαδρομή». Η φύση δεν εμφανίζεται ως σύνηθες εικονογραφικό θέμα, αλλά ως συνθήκη που καθορίζει το πώς συγκροτείται και πώς βιώνεται το εικαστικό έργο.

Στο έργο του Σταύρου Παναγιωτάκη, η έννοια της αειφορίας αποκτά συγκεκριμένο περιεχόμενο. Ο ίδιος ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί ένα παράδειγμα που επαναλαμβάνει συχνά στους φοιτητές του στη Σχολή Καλών Τεχνών του ΑΠΘ: «Ο Ινδιάνος, όταν ψάρευε, έβγαζε τέσσερα ψάρια: ένα για τον ίδιο, ένα για τη σύντροφό του, ένα για το παιδί του και ένα για να υπάρχει. Δεν άδειαζε το ποτάμι. Φρόντιζε να έχει και την επόμενη ημέρα. Αυτή είναι η σοφή διαχείριση. Η σχέση ανθρώπου και φύσης δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως εκμετάλλευση ή ως σκηνικό. Αν δεν υπάρχει μέτρο, στο τέλος θα βρεθούμε μπροστά σε έλλειψη».

Έργο του Σταύρου Παναγιωτάκη

Η λέξη «άνοιξη» στον τίτλο της έκθεσης παραπέμπει στην ιδέα της αναγέννησης και την αισιοδοξία, ωστόσο, σύμφωνα με τον επιμελητή, δεν αγνοεί την ανησυχία. «Θα έλεγα ότι πρόκειται για την άνοιξη της φιλοσοφίας, των σκέψεων και των ερμηνειών που μπορεί να δώσει ο καθένας. Γι' αυτό οι αλληγορίες συνδράμουν τόσο πολύ. Υπάρχει αναφορά στον Ζαν-Ζακ Ρουσώ, ο οποίος μίλησε για τις δυσμενείς επιπτώσεις της εξέλιξης του πολιτισμού στην ανθρώπινη ζωή και στο περιβάλλον. Δεν μιλάμε για την τέχνη και τα γράμματα, αλλά για όσα συμβαίνουν: πάγοι που λιώνουν, καταστροφές περιοχών, πλημμύρες. Αν η τεχνολογία και η αρχιτεκτονική έχουν προχωρήσει, γιατί συνεχίζουμε να βιώνουμε τέτοια φαινόμενα; Δεν κάνουμε ντοκιμαντέρ. Μέσα από την τέχνη προσπαθούμε να αναδείξουμε ορισμένα ζητήματα, χωρίς διδακτισμό».

«Πρόδρομος» μιας οικολογικής σκέψης

Έργο της Ρένας Παπασπύρου

Μιλώντας για τον Ζαν-Ζακ Ρουσώ, ο Σταύρος Παναγιωτάκης τον χαρακτηρίζει «πρόδρομο» μιας οικολογικής σκέψης που σήμερα αποκτά νέα βαρύτητα. «Ο Ρουσώ ήταν από τους πρώτους που μίλησαν για το περιβάλλον και για τη φυσική κατάσταση του ανθρώπου — μια κατάσταση αθωότητας, ανεξαρτησίας και ελευθερίας. Επηρέασε στοχαστές όπως ο Μαρξ, ο Σαρτρ, ο Καστοριάδης, ο Προυστ. Σήμερα διαπιστώνουμε πόσο επίκαιρος είναι ο λόγος του. Η ιδέα ότι η πρόοδος χωρίς μέτρο μπορεί να στραφεί εναντίον μας δεν είναι ρομαντική υπερβολή. Είναι μια πραγματικότητα που τη ζούμε. Γι' αυτό και η συζήτηση για τη φύση δεν είναι επιστροφή στο παρελθόν, αλλά αναζήτηση ισορροπίας».

Όσο για τον ρόλο της τέχνης σε περιόδους κρίσης, ο επιμελητής της έκθεσης τονίζει: «Η τέχνη έχει το όπλο της παρότρυνσης και της ανάγκης για προβληματισμό. Αν θέλεις να μιλήσεις για τον πόλεμο, μπορείς να το κάνεις χωρίς να αναφέρεις τη λέξη. Μπορείς να δημιουργήσεις μια κατάσταση όπου ο άνθρωπος θα επιθυμεί τον παράδεισο και όχι το αντίθετο. Υπάρχει ένας άξονας ονειροπόλησης και αφύπνισης στην έκθεση. Η φύση δεν είναι σκηνικό, δεν είναι ένα όμορφο background. Είναι κριτήριο και μέτρο της ανθρώπινης προόδου. Θέλουμε να υπάρξει ενσυναίσθηση. Φανταστείτε έναν κόσμο χωρίς πουλιά. Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε να υπάρξει κάτι τέτοιο. Είναι πεδίο συνείδησης και ευθύνης».