Θέατρο ενάντια στη λήθη στο «Αμαλία»: Το «96%» και η ιστορία της εβραϊκής Θεσσαλονίκης

Πολιτισμός

Ακούστε το άρθρο 8'

02.03.2026 | 08:00

Το «96%» και η ιστορία της εβραϊκής Θεσσαλονίκης στο θέατρο Αμαλία

Τον Μάρτιο του 1943 αναχώρησε από τη Θεσσαλονίκη το πρώτο τρένο για το Άουσβιτς. Ως τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς, πενήντα χιλιάδες Εβραίοι είχαν εκτοπιστεί. Το 96% δεν επέστρεψε ποτέ.

Ο αριθμός αυτός είναι ο τίτλος μιας παράστασης που, μετά την περιοδεία σε Ισπανία, Γερμανία και Βουλγαρία, επιστρέφει τώρα στη Θεσσαλονίκη. Η πρεμιέρα θα δοθεί την Πέμπτη 5 Μαρτίου 2026 στο θέατρο Αμαλία, στο πλαίσιο και του 28ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης.

Ο Πρόδρομος Τσινικόρης, σκηνοθέτης της παράστασης, εξηγεί γιατί επέλεξε αυτό τον τίτλο, έναν αριθμό που λειτουργεί ταυτόχρονα ως στατιστικό δεδομένο και ως ιστορικό τραύμα: «Το 96% είναι δυστυχώς το πολύ υψηλό ποσοστό των Εβραίων της Θεσσαλονίκης που εξοντώθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και κυρίως στο Άουσβιτς, και δεν επέστρεψαν ποτέ στην πόλη. Από τους πενήντα χιλιάδες πουέφυγανμόνο οι δύο χιλιάδες κατάφεραν να επιστρέψουν».

Η παράσταση εντάσσεται στο είδος της lecture-performance: μια υβριδική μορφή που δεν επιλέγει ανάμεσα στη σκηνή και την αίθουσα διαλέξεων, αλλά κινείται ταυτόχρονα και στα δύο. Επί σκηνής, τέσσερα πρόσωπα – ο ίδιος ο σκηνοθέτης, η ηθοποιός του ΚΘΒΕ Νατάσσα Δαλιάκα, ο μουσικός Παναγιώτης Μανουηλίδης και η Αλεξάνδρα Χατζοπούλου-Σαΐας, εβραϊκής καταγωγής με οικογένεια στη Θεσσαλονίκη από το 1492 – ξεδιπλώνουν μπροστά στο κοινό τα ευρήματα μιας πολυετούς έρευνας. Η παράσταση αναλύει ποιοι μηχανισμοί στήθηκαν για την εκτόπιση του εβραϊκού πληθυσμού της Θεσσαλονίκης, τι βρήκαν μπροστά τους – και ιδίως τι δεν βρήκαν— όσοι γύρισαν, πώς μια ολόκληρη κοινότητα σβήστηκε από τον κοινωνικό και αστικό χάρτη.

Η έρευνα της ομάδας οδήγησε σε μια από τις πιο σκοτεινές πτυχές της Ιστορίας: τι συνέβη αφότου τελείωσε ο πόλεμος. «Όσοι κατάφεραν να επιστρέψουν δεν μπορούσαν να επισκεφθούν τα σπίτια τους, δεν μπορούσαν να ζητήσουν πίσω τα καταστήματά τους και βρέθηκαν πάλι στο περιθώριο. Αυτοί είναι οι μηχανισμοί λήθης και δεν είναι απλή λήθη, αλλά συστηματική απόκρυψη, μνημοκτονία», λέει ο σκηνοθέτης της παράστασης.

Το ζήτημα της μνήμης δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Κατά τη διάρκεια συζητήσεων με νέους σκηνοθέτες στην Αθήνα, ο Πρόδρομος Τσινικόρης αντιμετώπισε μια πραγματικότητα που τον ξάφνιασε: «Όταν τους μίλησα για την παράσταση μου είπαν: “Δεν ξέραμε τίποτα. Δεν ξέρουμε καν ποιοι είναι οι Σεφαραδίτες.” Και κάπως έτσι ήμουν και εγώ όταν σπούδαζα στη Θεσσαλονίκη πριν από 20-25 χρόνια. Η μνήμη είναι μια διαδικασία εργασίας. Μια διαδικασία πάνω στην οποία πρέπει να εργαζόμαστε συνεχώς».

Η παράσταση έχει λάβει εξαιρετικές κριτικές από το εξωτερικό στο European Stages, στο Junge Bühne, στο Deutsche Welle καθώς χειρίζεται ένα βαρύ θέμα χωρίς διδακτισμό. «Κατά τη διάρκεια της παράστασης αποκαλύπτουμε την έρευνα που έχουμε κάνει ως θεατρική ομάδα. Προσπαθούμε να ισορροπήσουμε ανάμεσα στην ιστορική τεκμηρίωση και στην ανάγκη να μη γίνουμε διδακτικοί, να μην κάνουμε μάθημα. Οι ιστορίες που ακούμε είναι τραγικές, αλλά από την άλλη προσπαθούμε να τις αντιμετωπίσουμε με χιούμορ. Όχι φυσικά απέναντι στα θύματα, αλλά απέναντι στους θύτες και στους μηχανισμούς που ενεργοποιήθηκαν εκείνη την εποχή. Είναι μηχανισμοί που, με άλλες μορφές, τους συναντάμε και σήμερα: ο τρόπος με τον οποίο μειονότητες τοποθετούνται στο περιθώριο, στιγματίζονται και τελικά εκτοπίζονται».

Η παράσταση ταξίδεψε πρώτα στην Ισπανία, «τη χώρα από όπου ξεκίνησε το ταξίδι της εβραϊκής κοινότητας», θυμίζει ο Πρόδρομος Τσινικόρης, αναφερόμενος στην εξορία των Σεφαραδιτών Εβραίων από την Ιβηρική Χερσόνησο το 1492 και στη συνέχεια παρουσιάστηκε στη Γερμανία και τη Βουλγαρία, χώρες με τη δική τους σκιά πάνω στη Σοά. Με την επιστροφή στη Θεσσαλονίκη κλείνει αυτός ο κύκλος: «Υπήρχε πάντα μια σκέψη σε εμάς ότι δεν έχει τελειώσει κάπως η αποστολή μας, ότι πρέπει να ξανάρθουμε στη Θεσσαλονίκη, γιατί αυτή είναι η πόλη την οποία αφορά αυτό το θέμα», τονίζει ο σκηνοθέτης. «Η Θεσσαλονίκη ήταν μια εβραϊκή πόλη για ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστηματο μεγαλύτερο κομμάτι των τελευταίων πεντακοσίων χρόνων. Αυτό είναι ένα κομμάτι της ιστορίας που πολλοί δεν το ξέρουν, κάποιοι επιλέγουν να ξεχάσουν, κάποιοι σκόπιμα θέλουν να ξεχαστεί».

Όσο για τον ρόλο του θεάτρου απέναντι στην ιστορία ο Πρόδρομος Τσινικόρης λέει: «Το θέατρο δεν αντικαθιστά την ιστοριογραφία. Είναι ένας άλλος τρόπος να προσεγγίσεις την Ιστορία. Ένας τρόπος μετατόπισης του βλέμματος. Πηγαίνουμε στο θέατρο για να βγούμε λίγο διαφορετικοί απ’ ό,τι μπήκαμε. Να συγκινηθούμε με κάτι που δεν ξέραμε ότι υπάρχει. Ιστορία και θέατρο λειτουργούν συμπληρωματικά και είναι μίααπό τις αποστολές του θεάτρου είναι να το κάνει αυτό».