Ταινιοθήκη Θεσσαλονίκης: Αφιέρωμα στο γέλιο με αριστουργήματα τριών δεκαετιών

Πολιτισμός

Ακούστε το άρθρο 8'

31.03.2026 | 07:00

«Underground» του Emir Kusturica

Η Ταινιοθήκη Θεσσαλονίκης κλείνει τη φετινή της σεζόν με μια γερή δόση κινηματογραφικού γέλιου.

Το δεύτερο μέρος του αφιερώματος στην κωμωδία, από την Πέμπτη 2 έως την Κυριακή 5 Απριλίου 2026, φέρνει στην αίθουσα Σταύρος Τορνές, στο Λιμάνι, έξι ταινίες που καλύπτουν τρεις δεκαετίες σινεμά: από τον Mel Brooks και τον Emir Kusturica μέχρι τον Pedro Almodóvar και τους αδελφούς Coen.

Αν το πρώτο μέρος τον περασμένο Δεκέμβριο λειτούργησε ως ιστορική εισαγωγή, από τον βωβό κινηματογράφο των αρχών του 20ού αιώνα έως τα ’60s, το δεύτερο στρέφεται σε μια πιο σύγχρονη, πιο υβριδική περίοδο, όπου η κωμωδία μπλέκεται με τη σάτιρα, το δράμα και την αποδόμηση των ίδιων των κινηματογραφικών ειδών.

«Είναι ένα πολύ φιλόδοξο εγχείρημα», εξηγεί ο κριτικός κινηματογράφου Πάνος Αχτσιόγλου, υπεύθυνος προγράμματος ετήσιας δραστηριότητας του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. «Είναι εξαιρετικά δύσκολο να συμπεριλάβεις, μέσα σε έναν περιορισμένο αριθμό ταινιών, όλα τα είδη και τα υποείδη της κωμωδίας, αλλά και να αποτυπώσεις τα χαρακτηριστικά κάθε εποχής. Προσπαθήσαμε να επιλέξουμε ταινίες-ορόσημα, που λειτουργούν ως αντιπροσωπευτικά δείγματα διαφορετικών κινηματογραφικών γλωσσών. Δεν είναι μια πλήρης ιστορία της κωμωδίας αλλά μια στοχευμένη διαδρομή μέσα από αυτήν».

Γιατί επιλέχθηκε η κωμωδία; Ο ίδιος απαντά: «Καταρχάς, είναι ένα είδος που γεννιέται μαζί με τον ίδιο τον κινηματογράφο. Από αυτό και μόνο αξίζει να του δοθεί η ανάλογη σημασία. Ταυτόχρονα, προσαρμόζεται διαρκώς στα κοινωνικά, πολιτικά και υπαρξιακά δεδομένα κάθε εποχής. Αυτό που θεωρείται κωμικό σε μια δεκαετία μπορεί να μην είναι στην επόμενη — ή να γίνεται ακόμη πιο προκλητικό. Και ίσως το πιο βασικό: έχουμε ανάγκη, και ως θεατές και ως άνθρωποι, να γελάμε».

Το πρώτο μέρος του αφιερώματος, που πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 2025, κινήθηκε χρονικά από τον βωβό κινηματογράφο έως τη δεκαετία του ’60 και η ανταπόκριση υπήρξε θετική.«Στις μέρες μας υπάρχει μια σχετική δυσανεξία του κοινού απέναντι στο ασπρόμαυρο ή σε πολύ παλιές ταινίες. Παρ’ όλα αυτά, διαπιστώσαμε ότι οι θεατές έχουν ανάγκη να δουν κλασικά έργα στη μεγάλη οθόνη. Στο δεύτερο μέρος, οι ταινίες είναι στη συντριπτική πλειοψηφία τους έγχρωμες, πιο κοντινές αισθητικά στο σημερινό κοινό, χωρίς να χάνουν τη σημασία τους ως ιστορικά σημεία αναφοράς», σημειώνει ο Πάνος Αχτσιόγλου.

«Κωμωδία υπάρχει παντού»

Από το «The Big Lebowski» μέχρι το «Underground», το νέο πρόγραμμα φέρνει σε διάλογο φαινομενικά ασύνδετες κινηματογραφικές προσεγγίσεις. Όπως λέει ο υπεύθυνος του αφιερώματος, «ο στόχος ήταν να δείξουμε ότι η κωμωδία υπάρχει παντού. Μπορεί να τη συναντήσει κανείς σε διαφορετικές ηπείρους, σε διαφορετικές κουλτούρες, σε εντελώς διαφορετικά ιστορικά πλαίσια. Το γέλιο είναι παγκόσμιο, αλλά εκφράζεται μέσα από τη λαογραφία και την πολιτισμική ταυτότητα κάθε τόπου. Η σάτιρα των Monty Python δεν έχει καμία σχέση με τον ρυθμό ή τη συναισθηματική ένταση ενός ισπανικού φιλμ του Pedro Almodóvar. Κι όμως, όλα αυτά ενώνονται κάτω από έναν κοινό πυρήνα: το κωμικό στοιχείο».

Η ποικιλία αυτή αποτυπώνεται έντονα και στις επιλογές παρωδίας, ένα υποείδος που διατρέχει το πρόγραμμα από τη δεκαετία του ’70 έως σήμερα. Το Young Frankenstein αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Young Frankenstein

«Η παρωδία έχει ένα πολύ ισχυρό ένστικτο», εξηγεί ο Πάνος Αχτσιόγλου. «Σαρκάζει και ειρωνεύεται κάτι που είναι ήδη κατεστημένο, είτε στη λογοτεχνία είτε στον κινηματογράφο. Αυτό από μόνο του είναι ένα πολύ δυναμικό εργαλείο. Ο Mel Brooks θεωρείται ο πατέρας αυτού του είδους, και το Young Frankenstein είναι ίσως η κορυφαία του στιγμή. Παράλληλα, η παρουσία του Gene Wilder δίνει στην ταινία μια διαχρονική απήχηση, μπορούμε να τη διαπιστώσουμε ακόμη και σήμερα, μέσα από την κουλτούρα των memes. Η εξέλιξη αυτής της παράδοσης φτάνει μέχρι το Shaun of the Dead του Edgar Wright, που μεταφέρει την παρωδία σε ένα σύγχρονο, πιο γρήγορο και νευρώδες κινηματογραφικό περιβάλλον.Θέλαμε να δείξουμε πώς αυτό που ξεκίνησε ως παρωδία κλασικών horror ταινιών εξελίχθηκε σε κάτι νέο. Ο Edgar Wright εισάγει έναν φρενήρη ρυθμό, κοφτό μοντάζ, μια πολύ σύγχρονη κινηματογραφική γλώσσα. Και όμως, διατηρεί τις βασικές αρχές της παρωδίας. Είναι σαν μια απάντηση στο Young Frankenstein, αλλά μέσα από το πρίσμα μιας άλλης εποχής».

Shaun of the Dead

Σε μια διαφορετική κατεύθυνση, το «Underground» του Emir Kusturica χρησιμοποιεί την κωμωδία ως εργαλείο για να μιλήσει για την ιστορία και τις πληγές των Βαλκανίων. «Πρόκειται για μια ταινία που δημιούργησε έντονες πολιτικές και κοινωνικές αντιδράσεις», παρατηρεί ο υπεύθυνος του αφιερώματος. «Μιλά για την αιματοβαμμένη ιστορία της πρώην Γιουγκοσλαβίας και, κατ’ επέκταση, των Βαλκανίων. Είναι μια σκοτεινή κωμωδία με έντονα στοιχεία τραγωδίας. Και ταυτόχρονα, έχει τη συγκλονιστική μουσική του Goran Bregović».

Από την άλλη πλευρά, το «The Big Lebowski» των αδελφών Joel Coen και Ethan Coen παραμένει μια από τις πιο ιδιότυπες και επιδραστικές κωμωδίες των τελευταίων δεκαετιών.«Είναι ίσως η πιο “cool” κωμωδία που έχει γυριστεί», λέει ο Πάνος Αχτσιόγλου. «Συνδυάζει στοιχεία νουάρ, κωμωδίας καταστάσεων και παρωδίας. Σήμερα θεωρείται σημείο αναφοράς και δείχνει και πώς αλλάζει η πρόσληψη μιας ταινίας με τον χρόνο».

Η σχέση της κωμωδίας με την πολιτισμική ταυτότητα γίνεται εμφανής στην ταινία του Pedro Almodóvar «Γυναίκες στα πρόθυρα νευρικής κρίσης».«Ο Almodóvar, ήταν πρωτοποριακός», επισημαίνει ο κριτικός κινηματογράφου. «Συνέδεσε την κωμωδία με τη γυναικεία ενδυνάμωση, παρουσιάζοντας γυναίκες με επιθυμίες, συναισθήματα και αυτονομία. Αυτό, τη δεκαετία του ’70 και του ’80, ήταν εξαιρετικά τολμηρό. Ταυτόχρονα, η αισθητική του είναι απολύτως αναγνωρίσιμη: αμιγώς ισπανική, αλλά και παγκόσμια».

Γυναίκες στα πρόθυρα νευρικής κρίσης

Παρά τη διαχρονική αξία των ταινιών, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: μπορεί αυτό το υλικό να επικοινωνήσει με το σημερινό κοινό; «Είναι πάντα μια πρόκληση», απαντά ο Πάνος Αχτσιόγλου. «Το ιδιαίτερο χιούμορ, όπως αυτό των Monty Python, δεν είναι πάντα εύκολο να γίνει άμεσα προσβάσιμο. Χρειάζεται μια πρώτη επαφή, μια εξοικείωση. Και εκεί έρχεται ο ρόλος της Ταινιοθήκης: να φέρει το κοινό σε επαφή με τέτοιες ταινίες, ώστε είτε να τις επανεκτιμήσει είτε να τις ανακαλύψει για πρώτη φορά».

Το αφιέρωμα ολοκληρώνεται με έξι ταινίες, αλλά δεν αποκλείεται να υπάρξει συνέχεια. «Έχουμε αφήσει πολλά πράγματα απ’ έξω», καταλήγει ο υπεύθυνος του αφιερώματος. «Σκανδιναβικό κινηματογράφο, αφρικανικές κινηματογραφίες — υπάρχουν ακόμα πολλές διαδρομές να εξερευνήσουμε. Και πλούσιο υλικό υπάρχει και ανάγκη για γέλιο, ειδικά στις μέρες μας».