Πρεμιέρα από το ΚΘΒΕ με Καζαντζάκη: Στην εποχή της ταχύτητας και της οθόνης, ο Ζορμπάς επιμένει να χορεύει

Σε έναν κόσμο που επιμένει να μετρά την αξία με την ταχύτητα και την παραγωγικότητα, ο Αλέξης Ζορμπάς επιστρέφει για να θυμίσει έναν άλλο τρόπο ύπαρξης. Ογδόντα χρόνια μετά τη συγγραφή του, το μυθιστόρημα «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» του Νίκου Καζαντζάκη ανεβαίνει για πρώτη φορά σε σκηνή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος.

Η νέα παραγωγή, σε θεατρική διασκευή και σκηνοθεσία του Λευτέρη Γιοβανίδη, κάνει πρεμιέρα σήμερα Σάββατο 7 Μαρτίου 2026, στις 21.00 στη Σκηνή «Σωκράτης Καραντινός» της Μονής Λαζαριστών. Τον Ζορμπά ενσαρκώνει ο Πασχάλης Τσαρούχας, ενώ τον συγγραφέα – αφηγητή Νίκο υποδύεται ο Νίκος Τσολερίδης.

Η ιστορία ξεκινά στο λιμάνι του Πειραιά, όπου συναντιούνται οι δύο άντρες και αποφασίζουν να συνεργαστούν σε ένα ορυχείο λιγνίτη στην Κρήτη. Η πλοκή, απλή στη βασική της γραμμή, οδηγεί σταδιακά σε ένα βαθύτερο υπαρξιακό ζήτημα: την αναζήτηση νοήματος μπροστά στη βεβαιότητα του θανάτου.

Στο σκηνοθετικό σημείωμα της παράστασης, ο Λευτέρης Γιοβανίδης παρατηρεί: «Ο άνθρωπος είναι το μόνο ον που γνωρίζει ότι η ζωή του έχει τέλος». Εκεί, ακριβώς εκεί, ξεκινά ο Ζορμπάς.

Για τον σκηνοθέτη, η σχέση με το έργο του Καζαντζάκη δεν είναι συγκυριακή. «Ανήκω σε αυτούς που λατρεύουν τον Καζαντζάκη», λέει. «Είναι ένας συγγραφέας που σου δίνει συνεχώς σκέψεις. Πάντα βρίσκεις στα έργα του κάτι να πιαστείς, έναν δρόμο για να αφηγηθείς μια ιστορία». Ο Ζορμπάς, ωστόσο, αποκτά σήμερα μια ιδιαίτερη επικαιρότητα: «Στην εποχή της ταχύτητας, στοιχείο που κυριαρχεί ακόμη και στις σχέσεις μας, ο Ζορμπάς είναι ο ήρωας που σου λέει ότι έχει αξία η στιγμή, ο αργός ρυθμός στη ζωή, η επαφή. Σου λέει: βρες την αξία και την ουσία της ζωής. Κάτι διαχρονικό που αποκτά άλλη ένταση σήμερα».

Στον πυρήνα του καζαντζακικού έργου, όπως τον αντιλαμβάνεται ο Λευτέρης Γιοβανίδης, βρίσκεται σχεδόν πάντα μια δυαδικότητα. «Σε όλα τα έργα του Καζαντζάκη υπάρχει ένα δίδυμο σε σύγκρουση», σημειώνει. Στον Ζορμπά, αυτό το δίπολο ενσαρκώνεται από τον ίδιο τον συγγραφέα-αφηγητή, τον Νίκο, και τον Ζορμπά. «Ο Νίκος είναι διαβασμένος, στοχαστικός, σοφός με έναν τρόπο, αλλά του λείπει η σχέση με την αλήθεια της ζωής. Αναζητά τη λύτρωση, θέλει να ζήσει – να μη ζει μόνο μέσα από τα βιβλία». Η ανάγκη αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη σημερινή εποχή. «Είμαστε λίγο αποστειρωμένοι από τα αισθήματά μας οι άνθρωποι σήμερα», παρατηρεί ο σκηνοθέτης. «Ο Νίκος προσπαθεί να βγει από αυτή την αποστείρωση, να ανακαλύψει τι είναι το χώμα, τι είναι ο ουρανός. Να καταλάβει ποια είναι η ουσία της ζωής και τι σημαίνει ο θάνατος. Και τότε μπαίνει στη ζωή του ο Ζορμπάς που δεν νικά τον φόβο του θανάτου επειδή τον ξεχνά, αλλά επειδή ζει μαζί του».

«Μάθε με να χορεύω»

Η αλλαγή που συντελείται στον Νίκο μέσα από τη φιλία του με τον Ζορμπά είναι, για τον σκηνοθέτη, το κέντρο βάρους της ιστορίας και ίσως η πιο διαχρονική της διάσταση. «Ο Νίκος, έχοντας βιώσει το “τσουνάμι” αυτού του ανθρώπου που ερωτεύεται τη φύση και τη ζωή, βρίσκει λύτρωση. Όταν λέει στον Ζορμπά “μάθε με να χορεύω”, δεν εννοεί μόνο τα βήματα. Αλλάζει ο τρόπος που πατάει στο χώμα», επισημαίνει.

Η εικόνα αυτή –το πώς πατάει κανείς στο χώμα— επανέρχεται συχνά στη σκέψη του Λευτέρη Γιοβανίδη. «Πόσο απομακρυσμένοι είμαστε σήμερα από την επαφή μας με τη γη, έχουμε χάσει αυτή τη σχέση», λέει. Για τον σκηνοθέτη, ο Ζορμπάς δεν είναι απλώς ένας λαϊκός ήρωας γεμάτος ενέργεια, αλλά ένας άνθρωπος με βαθιά σωματική επίγνωση. «Κεντρικό στοιχείο για τον Ζορμπά είναι η σχέση του με το σώμα του και τον χορό. Σε μια σκηνή λέει ότι όταν χαίρεται, το σώμα του έχει ανάγκη να χορέψει. Είναι μια φιλοσοφία ζωής που περνά μέσα από το σώμα».

Η νέα παραγωγή του ΚΘΒΕ είναι μεγάλης κλίμακας: δεκαεννέα ηθοποιοί και χορευτές επί σκηνής σε ένα κλασικό ανέβασμα που ακολουθεί το κείμενο, χωρίς πειραματικές αναγνώσεις και αποδομήσεις. «Είναι μια πολυπρόσωπη, μεγάλη παραγωγή», επισημαίνει ο Λευτέρης Γιοβανίδης. «Υπάρχει πολύ χιούμορ σε όλη την παράσταση. Και το χιούμορ αυτό δεν είναι διακοσμητικό. Είναι στάση ζωής. Μια έννοια που πρέπει να ξαναδούμε: αν μπορώ να σαρκάζω τον εαυτό μου, να γελάω με όσα μου συμβαίνουν».

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη διανομή, την οποία ο σκηνοθέτης θεωρεί καθοριστική. «Όπως έλεγε ο Μίνως Βολανάκης, το 60% της επιτυχίας μιας παράστασης είναι η διανομή», υπενθυμίζει χαρακτηρίζοντας «εξαιρετική επιλογή» τόσο αυτήν του Πασχάλη Τσαρούχα στον ρόλο του Ζορμπά όσο και του συμπρωταγωνιστή Νίκου Τσολερίδη.

Οι γυναίκες και η Μαντάμ Ορτάνς

Ο κόσμος του Ζορμπά είναι έντονα ανδρικός, αλλά οι γυναικείες μορφές παραμένουν καθοριστικές. «Οι γυναίκες υπάρχουν δυναμικά στο έργο», σημειώνει ο σκηνοθέτης. «Ο Ζορμπάς προσπαθεί να τις καταλάβει, τις θαυμάζει, τις αγαπά. Ποθεί τη γυναίκα γι’ αυτό που είναι. Γι’ αυτό και ερωτεύεται τη Μαντάμ Ορτάνς». Μια φιγούρα που φέρνει στο φως τη μοναξιά, τη φθορά και την ανάγκη για τρυφερότητα.

Το μυθιστόρημα γράφεται το 1943, εν μέσω πολέμου και αφιερώνεται στον Γιώργη Ζορμπά, τον άνθρωπο που ο Καζαντζάκης χαρακτήρισε «ψυχικό οδηγό». Η φράση του συγγραφέα στον πρόλογο – «ο γεμάτος σάρκα και κόκαλα Ζορμπάς κατάντησε στα χέρια μου μελάνι και χαρτί» -- μοιάζει να συνομιλεί άμεσα με τη σκηνική μεταφορά: το θέατρο επιχειρεί να επιστρέψει αυτή τη «σάρκα και τα κόκαλα» στο παρόν. Σε μια εποχή όπου η ψηφιακή διαμεσολάβηση φιλτράρει τις ανθρώπινες σχέσεις, φιλίες και έρωτες, το ερώτημα του Καζαντζάκη – πώς ζούμε, πόσο ζούμε— ακούγεται πιο καίριο από ποτέ.

Η παγκόσμια διαδρομή του έργου είναι γνωστή: μεταφράσεις σε δεκάδες γλώσσες, η κινηματογραφική μεταφορά το 1964 από τον Μιχάλη Κακογιάννη με τον Άντονι Κουίν, η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη και το συρτάκι που ταυτίστηκε διεθνώς για δεκαετίες ολόκληρες με την Ελλάδα.

Η παραγωγή έχει ήδη στραμμένο το βλέμμα της και πέρα από τα ελληνικά σύνορα: ο «Ζορμπάς» σε σκηνοθεσία του Λευτέρη Γιοβανίδη αναμένεται να παρουσιαστεί στην Τουρκία, σε συνεργασία με το Εθνικό Θέατρο της γειτονικής χώρας, πιθανότατα μέσα στο 2027. Μια ακόμη απόδειξη ότι ο ήρωας του Καζαντζάκη εξακολουθεί να συνομιλεί με διαφορετικές κοινωνίες και εποχές.

Συντελεστές

Θεατρική διασκευή- Σκηνοθεσία: Λευτέρης Γιοβανίδης, Σκηνικά: Δημήτρης Πολυχρονιάδης, Κοστούμια: Ευαγγελία Κιρκινέ, Μουσική σύνθεση: Χρήστος Παπαδόπουλος, Κίνηση: Ιωάννα Μήτσικα, Φωτισμοί: Αλέκος Αναστασίου, Video Art: Άντα Λιάκου, Βοηθός σκηνοθέτη: Ελευθερία Τέτουλα, Boηθός ενδυματολόγου: Ζωή Καραβασίλη, Βοηθός κινησιολόγου: Στέλιος Ράμμος, Οργάνωση παραγωγής: Μαρίνα Χατζηϊωάννου, Φωτογραφίες: Mike Rafail | That long black cloud

Διανομή: Αντώνης Αντωνάκος (Κωνσταντής, Παπάς, Σερβιτόρος Πειραιά), Θανάσης Δισλής (Νικόλας, Πελάτης Πειραιά 2), Αλέξανδρος Ζαφειριάδης (Βασίλακας, Χωροφύλακας), Σοφία Καλεμκερίδου (Αργύραινα, Πελάτισσα Πειραιά 3), Γιάννης Καραμφίλης (Μαυραντώνης), Αναστασία Κελέση (Λόλα, Πελάτισσα Πειραιά 7, Μοιρολογήτρα 2), Εύη Κουταλιανού (Μαρίκα, Πελάτισσα Πειραιά 6), Μπέττυ Νικολέση (Μαντάμ Ορτάνς), Δανάη Κλειώ Οθωναίου (Χήρα, Μοιρολογήτρα 1), Ιωάννα Παγιατάκη (Μαριώ), Μίλτος Σαμαράς (Αργύρης, Εργάτης, Πελάτης Πειραιά 4), Γιώργος Σφυρίδης (Μπάρμπα Αναγνώστης), Χρήστος Τσάβος (Παυλής, Χωρικός), Πασχάλης Τσαρούχας (Αλέξης Ζορμπάς), Δημήτρης Τσιλινίκος (Μανόλακας), Νίκος Τσολερίδης (Νίκος), Θάνος Φερετζέλης (Μιμηθός, Πελάτης Πειραιά 1), Μαρία Χατζηιωαννίδου (Κατίνα, Πελάτισσα Πειραιά 5)

Χορευτής: Γιάννης Μάρτος (Χωρικός, Πελάτης Πειραιά 8)