Οι εικόνες του Πάρι Πετρίδη στο νέο φωτογραφικό βιβλίο του «Αυτόπτες Μάρτυρες» (εκδόσεις Άγρα) ανατρέπουν τη θέση του ζώου: από φόντο της ανθρώπινης ζωής και δραστηριότητας μετατρέπεται σε παρατηρητή της.
Η διαδρομή ξεκίνησε περί το 2000, όταν ο Θεσσαλονικιός καλλιτέχνης ταξιδεύοντας στην ελληνική επαρχία ήρθε αντιμέτωπος με το βλέμμα μιας αγελάδας. «Ήταν ένα βλέμμα ήρεμο, αυτάρκες, απλά παρόν, που δεν ζητούσε τίποτα από τη ζωή και το οποίο λειτούργησε ως μαρτυρία που δεν μπορούσα να παρακάμψω», λέει. Εκείνη η στιγμή έδωσε την αφορμή για να ξετυλιχτεί ένα νήμα φωτογραφικής έρευνας που επρόκειτο να κρατήσει πάνω από 20 χρόνια.
Στις περισσότερες φωτογραφίες του βιβλίου, οι άνθρωποι λείπουν. Δεν πρόκειται απλά για αισθητική επιλογή αλλά για σκόπιμη απόφαση του καλλιτέχνη: χωρίς ανθρώπινες φιγούρες, το ζώο παύει να είναι διακοσμητικό στοιχείο, ένα συμπλήρωμα του τοπίου, και γίνεται το κέντρο της εικόνας. Το βλέμμα του γυρίζει πίσω στον θεατή, που ξαφνικά βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα άβολο ερώτημα ευθύνης. Αυτές οι φωτογραφίες αποκαλύπτουν την ασυνέπεια της σχέσης μας με τα ζώα: άλλοτε τα φροντίζουμε, άλλοτε τα αγνοούμε, ενίοτε τα βλάπτουμε.
Το βιβλίο του Πάρι Πετρίδη συνομιλεί με την ομαδική έκθεση «Why Look at Animals? Δικαιοσύνη για τη μη ανθρώπινη ζωή» στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στην Αθήνα (μέχρι τις 15 Απριλίου 2026) και εντάσσεται οργανικά στο ευρύτερο έργο του φωτογράφου για την Ιστορία, τη μνήμη, το αστικό και το φυσικό περιβάλλον. Εκδόθηκε με την υποστήριξη του ΕΜΣΤ.
Στη συνέντευξή του στα Μακεδονικά Νέα ο Πάρις Πετρίδης μιλά για τις συνθήκες γέννησης αυτής της φωτογραφικής δουλειάς, την αμοιβαιότητα του βλέμματος και τη σχέση ανθρώπου-ζώου μέσα από τον φακό της κάμερας.
Συνέντευξη στη Χρύσα Νάνου
- Τι σημαίνει ο τίτλος «Αυτόπτες Μάρτυρες», τι «μαρτυρούν» τα ζώα στις φωτογραφίες και πώς προέκυψε αυτή η ενότητα έργων;
Οι φωτογραφίες στο «Αυτόπτες Μάρτυρες» συγκροτούν έναν τόπο όπου τα ζώα δεν είναι πια «θέαμα» αλλά μάρτυρες· όχι αντικείμενα θέασης, αλλά υποκείμενα που κατοικούν τον χώρο με έναν δικό τους, μη αφομοιώσιμο τρόπο. Tα ζώα στέκονται σαν ουδέτεροι, αμίλητοι παρατηρητές μιας ανθρώπινης κατασκευής που δεν τους ανήκει αλλά τα περιλαμβάνει. H παρουσία τους είναι μια μορφή μαρτυρίας —μια παρουσία που υπονομεύει τον γνωστικό και ηθικό κόσμο του θεατή.
Ως βιβλίο, η ενότητα προέκυψε από την τρέχουσα ομαδική έκθεση Why Look at Animals? ∆ικαιοσύνη για τη µη ανθρώπινη ζωή, στο ΕΜΣΤ (μέχρι τις 15.4.2026). Ως θεματική ενασχόληση όμως άρχισε πολύ παλιά, περί το 2000, όταν στα πλαίσια ένας οδοιπορικού στην ελληνική επαρχία, ήρθα αναπάντεχα αντιμέτωπος με το βλέμμα μιας αγελάδας. Ήταν ένα βλέμμα ήρεμο, αυτάρκες, απλά παρόν, που δεν ζητούσε τίποτα από τη ζωή και το οποίο λειτούργησε ως μαρτυρία που δεν μπορούσα να παρακάμψω.
Ε, από τότε δεν σταμάτησα να αναγνωρίζω τη θέση των ζώων στη φύση και στις πόλεις και να αναζητώ ή να εκμαιεύω αυτό το βλέμμα. Παρεμπιπτόντως, ενώ οι «Σημειώσεις στην άκρη του δρόμου» (Άγρα 2006), που προέκυψαν από το οδοιπορικό, ήταν μια εργασία για το κατασκευασμένο τοπίο, από τις 25 φωτογραφίες του βιβλίου τα ζώα πρωταγωνιστούν στις οκτώ, γεγονός που το διαπίστωσα αργότερα.
- Οι εικόνες σας μας μεταφέρουν σε εγκαταλελειµµένα τοπία, σε άδειες πόλεις και στην επαρχία. Τι ρόλο παίζει για τη ματιά και την έρευνά σας ο χώρος στη σχέση ανθρώπου–ζώου;
Στην πραγματικότητα, τα τοπία δεν είναι εγκαταλελειμμένα, ούτε οι πόλεις άδειες· στη φωτογραφική τους αναπαράσταση, στο κάδρο είναι. Η φωτογραφία, κάθε φωτογραφία είναι ένα κομμάτι της πραγματικότητας το οποίο δημιουργεί τη δική της. Και με αυτήν την έννοια, ο χώρος και η απόσταση στην εν λόγω εργασία, παίζουν σημαντικό ρόλο ως προς τη νοηματοδότηση των εικόνων. Παραδόξως, είναι η απόσταση που αναδεικνύει τα πράγματα, όχι η εγγύτητα. Όσο πλησιάζουμε, τόσο χάνουμε τη μεγάλη εικόνα, εν προκειμένω τη θέση των ζώων στο περιβάλλον, φυσικό ή τεχνητό.
Αιγάλεω, Αττική 2022
- Στις φωτογραφίες της έκδοσης τα ζώα δεν είναι «φόντο» μίας ανθρώπινης δραστηριότητας – οι άνθρωποι κατά κανόνα απουσιάζουν. Τι σημαίνει αυτή η απουσία;
Με εξαίρεση μια εικόνα, οι άνθρωποι είναι παρόντες μέσα από τα έργα τους. Η απουσία των ανθρώπων αυτοπροσώπως δεν είναι απλώς αισθητική επιλογή· είναι δομικό και εννοιολογικό εργαλείο. Η φυσική απουσία του ανθρώπου επιτρέπει στο ζώο να καταλάβει τη θέση του υποκειμένου του βλέμματος. Τα ζώα δεν είναι πια αντικείμενα παρατήρησης, αλλά αυτόπτες μάρτυρες. Χωρίς την ανθρώπινη φιγούρα στο κάδρο, το βλέμμα του ζώου δεν αντανακλάται σε κάποιον «άλλον», αλλά επιστρέφει σε εμάς, τους θεατές.
Ιερουσαλήμ, Παλιά Πόλη 2010
- Τα ζώα στις φωτογραφίες σας «μας κοιτούν». Νιώσατε να σας «ανταποδίδουν» το βλέμμα, όπως υπονοείται και στο κείμενο του καθηγητή του ΑΠΘ Γιάννη Σταυρακάκη που συνοδεύει την έκδοση; Πόσο σημαντική είναι αυτή η αμοιβαιότητα του βλέμματος στη δουλειά σας;
Όπως ανέφερα και προηγουμένως, αυτή η αμοιβαιότητα του βλέμματος υπήρξε καθοριστική· ήταν εκείνη που με ανάγκασε να επανεξετάσω ριζικά τον τρόπο με τον οποίο κοιτάζω τα ζώα. Πρόκειται για ένα βλέμμα στο οποίο ο άνθρωπος δεν βρίσκεται σε θέση κυριαρχίας, αλλά, αντίθετα, εκτίθεται, νιώθει ευάλωτος, έξω από τα νερά του. Τα ζώα παύουν να είναι αόρατα ή σιωπηλά υποκείμενα· αναδύονται ως μάρτυρες. Και εμείς, με τη σειρά μας, γινόμαστε μάρτυρες του βλέμματός τους.
- Κάνετε λόγο για «το αίσθημα αυτάρκειας που μεταδίδουν τα ζώα» και για κάτι που εκείνα έχουν και εμείς στερούμαστε. Τι είναι αυτό που πιστεύετε ότι μας ελκύει σε αυτή την «πληρότητα» των ζώων και πώς επηρέασε αυτή τη σειρά έργων;
Αυτό που μας ελκύει είναι το γεγονός ότι τα ζώα δεν κατοικούν τον κόσμο μέσω του συμβολικού, μέσω της γλώσσας, αλλά με έναν άμεσο, αδιαμεσολάβητο τρόπο· ζουν στο παρόν, στο εδώ και τώρα. Η ανθρώπινη εμπειρία, αντίθετα, είναι πάντα σημαδεμένη από μια έλλειψη: πάντα κάτι διαφεύγει από τις λέξεις. Ίσως ακριβώς αυτή η ασυμφωνία, αυτό το κενό ανάμεσα στη ζωή και στη γλώσσα, να μας ωθεί στη δημιουργία —στην προσπάθεια να το προσεγγίσουμε, να το υποκαταστήσουμε ή έστω να το καταστήσουμε ορατό. Σε αυτό το πλαίσιο, οι φωτογραφίες της σειράς ίσως να λειτουργούν ως χειρονομίες απέναντι σε αυτή την έλλειψη.
Αμπελάς, Καρδίτσα 2004
- Πώς εντάσσεται τo «Αυτόπτες μάρτυρες» στο ευρύτερο έργο σας που ασχολείται με την Ιστορία, τη μνήμη και το περιβάλλον;
Εκ πρώτης όψεως, το έργο συνομιλεί με το περιβάλλον. Όμως πώς μπορούμε να τα διαχωρίσουμε; Κάθε περιβάλλον είναι ήδη εμποτισμένο με Ιστορία, μνήμη και πολιτική· δεν αποτελεί ποτέ ουδέτερο πεδίο. Με αυτή την έννοια, τα κατσίκια στις Καμάρες της Πάρου, που βόσκουν πέτρες σε ένα αποψιλωμένο έδαφος, μας μιλούν για τη λαίλαπα του μαζικού τουρισμού. Αντίστοιχα, ο ξύλινος τοίχος ενός ταπεινού αραβικού καφενείου στην Ιερουσαλήμ –με ένα κλουβί που «φιλοξενεί» ένα καναρίνι (η αφορμή για την εικόνα) και έναν χάρτη της παλιάς πόλης από τον οποίο απουσιάζει ο εβραϊκός τομέας– λειτουργεί ως μια συμβολική μικρογραφία της γεωπολιτικής σύγκρουσης, κ.ο.κ.
Βηρυτός 2018
