Η ομαδική εικαστική έκθεση «Χρυσά και μάλλινα γαϊτάνια με τα χρυσά στριφτά κορδόνια», σε επιμέλεια της αρχαιολόγου και ιστορικού Τέχνης Ίριδας Κρητικού, επιχειρεί να διαβάσει την παράδοση εκ νέου—με γνώση, αγάπη και σεβασμό. Όχι ως απολιθωμένο κατάλοιπο, αλλά ως ζωντανή πηγή που εξακολουθεί να τροφοδοτεί τη σύγχρονη δημιουργία.
Με αφετηρία αυθεντικές μακεδονικές φορεσιές, κοσμήματα και λαογραφικά αντικείμενα από τις συλλογές του Ιδρύματος, 39 σύγχρονοι εικαστικοί καλλιτέχνες καλούνται να συνομιλήσουν με ένα υλικό φορτισμένο ιστορικά και συμβολικά και να παρουσιάσουν τις δημιουργίες τους, που περικλείουν πυκνές αισθητικές και εννοιολογικές σημάνσεις.
Η Ίρις Κρητικού τοποθετεί εξαρχής τον πυρήνα της προσέγγισής της στη διαχρονία ως βιωμένη εμπειρία και επιστημονική στάση. «Είμαι πρώτα αρχαιολόγος και μετά ιστορικός Τέχνης, οπότε ποτέ δεν έπαψε να με ενδιαφέρει το ζήτημα της συνέχειας στον χρόνο. Θεωρώ ότι είναι κάτι αναμφισβήτητο και με κάνει να νιώθω και πιο ασφαλής. Η ομορφιά, ο έρωτας, ο πόλεμος, η ειρήνη, η αθανασία και η θνητότητα είναι ζητήματα που μας απασχολούν εδώ και χιλιάδες χρόνια και που προσπαθεί η τέχνη να αποτυπώσει. Δεν τα έχουμε "λύσει". Αυτό, για μένα, είναι το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της συνέχειας».
Ισότιμες εκφράσεις δημιουργίας
Η κατανόηση της διαχρονίας, πέρα από θεωρητικό εργαλείο, εκφράζεται συγκεκριμένα στον τρόπο που η επιμελήτρια προσεγγίζει τις εφαρμοσμένες τέχνες – την υφαντική, την κεντητική, την κοσμηματοποιία, την κεραμική. Όχι ως δευτερεύοντα είδη απέναντι στη ζωγραφική ή τη γλυπτική, αλλά ως ισότιμες εκφράσεις της δημιουργίας. «Συνειδητοποίησα από πολύ νωρίς ότι οι εφαρμοσμένες τέχνες είναι μεγάλες τέχνες, εικαστικές και αυτές, και οφείλουμε να τις αντιμετωπίζουμε στο ίδιο επίπεδο με τις υπόλοιπες πλαστικές τέχνες», τονίζει. «Το νήμα, το κόσμημα, το κεραμικό δεν είναι απλά διακοσμητικά, είναι ο ίδιος ο βίος των ανθρώπων. Αυτό το κατάλαβα βαθιά στα μεταπτυχιακά μου στο Λονδίνο, αλλά και πολύ νωρίτερα ταξιδεύοντας ως παιδί με την οικογένειά μου σε νησιά και ορεινά χωριά και μπαίνοντας σε εργαστήρια».
Ελένη Σιούστη
Η ιδέα για την έκθεση γεννήθηκε το περασμένο καλοκαίρι, όταν η Ίρις Κρητικού ήρθε στη Θεσσαλονίκη για την παράσταση «Μητέρα Αράχνη» στο Αρχαιολογικό Μουσείο. Η συνάντηση με τη διευθύντρια του Κέντρου Μελέτης Ιστορίας και Τοπογραφίας στο ΙΜΜΑ, Σταυρούλα Μαυρογένη και τη διευθύντρια του ΙΜΜΑ Αθηνά Παυλίδου, άνοιξε τον δρόμο για μια συνεργασία που στοχεύει στην εξωστρέφεια ενός μικρού αλλά πολύτιμου μουσειακού χώρου στην καρδιά της Θεσσαλονίκης.
«Είναι πολύ σημαντικό, θεωρώ, μέσα στα μουσεία να μπαίνει σύγχρονη τέχνη. Βεβαίως, με μέλημα το πού βρισκόμαστε και τι είναι τα εκθέματα. Όχι ό,τι θέλουμε εμείς. Είναι πολύ σημαντικό να σεβόμαστε και το χώρο και το περιεχόμενό του», εξηγεί η επιμελήτρια.
Ο τίτλος της έκθεσης, που προέκυψε από πρόταση της Σταυρούλας Μαυρογένη, αποτελεί παραλλαγή δημοτικού τραγουδιού που περιγράφει τη στιγμή του στολισμού μιας νέας γυναίκας—χρυσά σκουλαρίκια, ασημένια γεια, φλουριά, μεταξωτή ζώνη. Ένα τραγούδι που μιλά για την ομορφιά, την προίκα, τη λεβεντιά, αλλά και για την αυτοσυνειδησία μιας κοινωνίας που εκφράζεται μέσα από το ένδυμα.
Τάνια Δημητρακοπούλου
Επιμέλεια ως μελέτη και ευθύνη
Η στολή του Μακεδονομάχου Γεωργίου Ρουμπέση (Καπετάν Τζαβάρα), γυναικεία παραδοσιακή φορεσιά από την Αλεξάνδρεια Ημαθίας (Γιδάς), γυναικεία φορεσιά του Μοριχόβου και τμήμα της ενδυμασίας της Πασχαλίνας Τοπαρλάνη από το Μελισσοχώρι (Μπάλτζα), καθώς και διάφορα ακόμη λαογραφικά αντικείμενα, αποτέλεσαν έμπνευση για τους συμμετέχοντες στην έκθεση. Οι καλλιτέχνες δούλεψαν με ποικίλα μέσα—ζωγραφική, γλυπτική, ύφανση, κεντητική, χάραξη, κοσμηματοποιία—και με υλικά όπως το ύφασμα, η κλωστή, το χαρτί, οι χάντρες, ο γύψος και το κερί.
«Η έκθεση εντάσσεται οργανικά στο πολυσχιδές έργο του Ιδρύματος Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα και της Νεότερης Ιστορίας της Μακεδονίας, το οποίο εστιάζει διαχρονικά στην έρευνα, την προβολή και τη διάχυση της νεότερης ιστορίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς της Μακεδονίας μέσα από ένα ευρύ και ποικιλόμορφο φάσμα δράσεων», επισημαίνει η διευθύντρια του ΙΜΜΑ Αθηνά Παυλίδου και προσθέτει: «Τα τελευταία χρόνια, το Ίδρυμα έχει επενδύσει συστηματικά στον σχεδιασμό εικαστικών εκθέσεων σύγχρονης δημιουργίας, οι οποίες αναπτύσσουν έναν γόνιμο και ουσιαστικό διάλογο με το παρελθόν δίνοντας παράλληλα το βήμα σε γνωστούς αλλά και νέους καλλιτέχνες. Η παρούσα έκθεση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της στρατηγικής, καθώς συνδυάζει την ιστορία και την παράδοση με τη σύγχρονη εικαστική έκφραση, φέρνοντας τις συλλογές του Μουσείου σε δημιουργική συνομιλία με το σήμερα. Οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες και καλλιτέχνιδες, αντλώντας έμπνευση από τη μόνιμη συλλογή του ΙΜΜΑ, επαναπροσεγγίζουν το παρελθόν και το μεταφέρουν στο παρόν, συμβάλλοντας παράλληλα στην προσέλκυση και νέου κοινού σε ένα ιστορικό μουσείο. Θα ήθελα να εκφράσω τις θερμότατες ευχαριστίες μας προς την επιμελήτρια της έκθεσης, την Αρχαιολόγο–Ιστορικό Τέχνης Ίριδα Κρητικού, η οποία έχει επιμεληθεί πληθώρα εικαστικών εκθέσεων σε όλη την Ελλάδα που γεφυρώνουν την παράδοση με τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία, για την άριστη και δημιουργική συνεργασία μας, η οποία αποτελεί την αφετηρία για πολλές ακόμη αντίστοιχες και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες δράσεις στο μέλλον».
Χρύσα Σκορδάκη
Η έκθεση στο Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα εντάσσεται οργανικά σε μια μακρά πορεία επιμελητικών «συνομιλιών» που έχει αναπτύξει η Ίρις Κρητικού σε εκθέσεις όπως τα «Ξόμπλια» στο Εθνολογικό και Ιστορικό Μουσείο, ο «Φουτάς» στην Αμοργό και τα «Πορτελάτα και μισοφόρια» στην Πάρο. Η ίδια επισημαίνει: «Είναι ιερό το υλικό. Άλλο είναι να κάνεις παιχνίδι με αναφορές και άλλο να κοροϊδεύεις. Δεν επέτρεψα ποτέ στις εκθέσεις που επιμελούμαι έργα που γελοιοποιούν ή ευτελίζουν. Είναι άλλο να κάνεις παιχνιδάκια, ευζωνάκια και κοσμήματα τα οποία είναι διαχρονικά, και είναι άλλο να κοροϊδέψεις τον Εύζωνα. Η ευαισθησία και η κατανόηση αυτού του πλούτου είναι αδιαπραγμάτευτες. Όλα αυτά χρειάζονται ευαισθησία και κατανόηση. Υπάρχει πάντα ένας λαογραφικός πυρήνας που δίνει το έναυσμα για νέες συνθέσεις. Δεν με ενδιαφέρει η αναπαραγωγή. Με ενδιαφέρει να κατανοηθεί το υλικό και μετά να δοθεί στους καλλιτέχνες ως αντικείμενο συνομιλίας. Στο Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα θα παρουσιαστούν τόσο έργα που προϋπήρχαν και συνομιλούν οργανικά, όσο και έργα που δημιουργήθηκαν ειδικά για την έκθεση. Το κρίσιμο είναι ότι όλοι οι καλλιτέχνες εργάστηκαν με επίγνωση του πού βρίσκονται».
Η ίδια λογική διαπερνά και τον τρόπο με τον οποίο επιλέχθηκαν οι συμμετέχοντες. Δεν πρόκειται για μια ανοιχτή, άναρχη πρόσκληση, αλλά για μια στοχευμένη επιμέλεια που προϋποθέτει βαθιά γνώση του υλικού και των δυνατοτήτων κάθε καλλιτέχνη. Η επιμελήτρια της έκθεσης σημειώνει: «Δεν μπορείς να βάλεις τον καλλιτέχνη σε ένα χάος. Πρέπει πρώτα ο επιμελητής να έχει μελετήσει το υλικό, να το έχει ενστερνιστεί, και μετά να ξέρει ποιος είναι δυνατός σε τι. Δίνω προσκλήσεις γνωρίζοντας περίπου τι απάντηση θα πάρω. Όταν ο καλλιτέχνης συγκινηθεί πραγματικά από το αντικείμενο συνομιλίας, δεν υπάρχει περίπτωση να κάνει κάτι πρόχειρο ή κακό. Αυτό, για μένα, είναι επιμέλεια επί της ουσίας. Με τον τρόπο αυτό με βοηθάει και η αρχαιολογία ως επιστήμη, γιατί έχω μάθει να μελετώ. Είναι ένα ενωμένο κόκκινο νήμα όλα αυτά, δεν είναι ασύνδετα».
Κατερίνα Καλιτσουνάκη
Αυτή η επίγνωση είναι και το αντίβαρο στον κίνδυνο της φολκλοροποίησης, ανησυχία που συχνά συνοδεύει σύγχρονες προσεγγίσεις στην παράδοση. Η Ίρις Κρητικού είναι κατηγορηματική στο θέμα αυτό: «Δεν αντιμετωπίζουμε την παράδοση ως κάτι στατικό, αγκυλωμένο. Μιλάμε για καλλιτέχνες που μπορούν να δουν τη ραχοκοκαλιά της φόρμας και της ύλης και να αυτενεργήσουν. Αν καταλαβαίνεις την ομορφιά αυτών των αντικειμένων, δεν μπορείς να τα δεις ως κάτι νεκρό. Βρίσκεις στα νησιά φορεσιές από υφάσματα σατέν και μπροκάρ, που έφερναν οι ναυτικοί από το εξωτερικό και έχεις και σε ένα χωριό στην ύπαιθρο, στη Μακεδονία, μία φορεσιά υφασμένη και κεντημένη στο σπίτι σε απίθανους χρωματικούς συνδυασμούς: πράσινο με φούξια, πορτοκαλί με τσαγαλί. Και αναρωτιέσαι: "Πώς αυτή η γυναίκα στο μικρό χωριό μπόρεσε να τα συνδυάσει όλα αυτά;" Αυτό δεν είναι συντηρητισμός, είναι τόλμη».
Η ίδια λογική διέπει και την προσέγγιση στη μακεδονική ενδυμασία, που στην έκθεση αναδεικνύεται σε πεδίο αισθητικών και εννοιολογικών αναγνώσεων. «Η μακεδονική φορεσιά βγάζει άνοιξη και γη. Υπάρχει έντονα το στοιχείο της αναγέννησης», παρατηρεί η Ίρις Κρητικού.
Τα «Χρυσά και μάλλινα γαϊτάνια» εντέλει δεν είναι μια έκθεση για το παρελθόν, αλλά για το παρόν και το μέλλον: για το πώς η σύγχρονη τέχνη μπορεί να συνομιλεί με την ιστορία χωρίς να τη φθείρει, πώς η ύλη μπορεί να λειτουργεί ως φορέας μνήμης και όχι ως διακοσμητικό κατάλοιπο, πώς οι ερωτήσεις που έθεσαν οι γυναίκες που ύφαιναν στον αργαλειό τους και κεντούσαν τις φορεσιές τους δεν έχουν πάψει να είναι επίκαιρες.
«Υπάρχει ένα ενωμένο κόκκινο νήμα σε όλα αυτά. Δεν είναι ασύνδετα. Και ειδικά σε μια χώρα με τόσο πλούτο, αν το γνωρίζεις αυτό, καταλαβαίνεις γιατί κάτι έγινε έτσι και τι σημαίνει», λέει η Ίρις Κρητικού.
Μαριέττα Παπαχειμώνα
Αυτή η προσέγγιση συνδέεται και με το ζήτημα της βιωσιμότητας των παραδοσιακών τεχνών στον σύγχρονο κόσμο. Η Ίρις Κρητικού υποστηρίζει ότι η παράδοση μπορεί να αποκτήσει νέα πνοή μόνο αν οι σύγχρονοι καλλιτέχνες την προσεγγίσουν ως ζωντανή πηγή και όχι ως μουσειακό κατάλοιπο προς αντιγραφή. «Είναι πολύ σημαντικό, αφού θέλουμε να μπούμε στην προώθηση της τεχνογνωσίας, να μην χρηματοδοτούμε την εκμάθηση της αντιγραφής. Χρειαζόμαστε πρωτογενή σχεδιασμό και πραγματική αισθητική και όχι αντιγραφές και κακέκτυπα».
Στην έκθεση συμμετέχουν οι καλλιτέχνες: Χριστίνα Αθανασούλα-Μαντζαβίνου, Λέλα Αρβανίτη, Αριάδνη Βιταστάλη, Μαίρη Γαλάνη-Κρητικού, Τάνια Δημητρακοπούλου, Μαρία Διακοδημητρίου, Χριστίνα Δουζένη, Ειρήνη Ζαΐμη, Κατερίνα Καλιτσουνάκη, Δέσποινα Καλλιγά, Βάσω Καλουδιώτη, Γεωργία Καρακούση, Βασίλης Κιλιτσλής, Αναστάσης Μαδαμόπουλος, Βαρβάρα Μαλτέζου, Λυδία Μαργαρώνη, Μηνάς Μαυρικάκης, Γιώτης Μπαλοδήμος, Μάνος Μπατζόλης, Ρούλη Μπούα, Αλέκα Μυρίλλα, Διονυσία Παπαδοπούλου, Μαριέττα Παπαχειμώνα, Βαγγέλης Πολύζος, Μιχάλης Σακαλής, Κατερίνα Σαράφη, Ιφιγένεια Σδούκου, Ζωή Σεκλειζιώτη, Ελένη Σιούστη, Χρύσα Σκορδάκη, Κατερίνα Σταθάτου, Μαρίνα Στελλάτου, Κωνσταντίνα Τζαβιδοπούλου, Ζέφη Τιφτικτσόγλου, Νίκος Τριανταφύλλου, Κλαίρη Τσαλουχίδη-Χατζημηνά, Αργύρης Χατζημαλλής.
Πληροφορίες έκθεσης
Εγκαίνια: Παρασκευή 13 Φεβρουαρίου 2026, ώρα: 19:00
Διοργάνωση: Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα και της Νεότερης Ιστορίας της Μακεδονίας (ΙΜΜΑ)
Επιμέλεια: Ίρις Κρητικού, Αρχαιολόγος-Ιστορικός της Τέχνης
Συντονισμός: Αθηνά Παυλίδου, Φιλόλογος-Μουσειολόγος, Διευθύντρια ΙΜΜΑ
Διάρκεια έκθεσης: 13 Φεβρουαρίου – 13 Μαρτίου 2026
Είσοδος έκθεσης: το εισιτήριο εισόδου του Μουσείου
