Επιστημονική ημερίδα: Ταξίδι στη μεσοπολεμική Θεσσαλονίκη μέσα από τα χνάρια της Ζωζώς Νταλμάς

Κάποτε το όνομά της ήταν παντού. Σε θεατρικά προγράμματα, σε στήλες εφημερίδων, σε κουτιά τσιγάρων που κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι. Η Ζωζώ Νταλμάς ήταν το πρόσωπο μιας εποχής: χορεύτρια, τραγουδίστρια, ηθοποιός, femme fatale και Θεσσαλονικιά.

Ξετρέλαινε πλήθη από την Αθήνα ως την Αλεξάνδρεια, είχε ερωμένους που έγραψαν ιστορία, και μια σκηνική παρουσία που έλαμπε στις εφημερίδες του Μεσοπολέμου. Πέθανε το 1988. Και μετά δεν απέμεινε σχεδόν τίποτα. Η Θεσσαλονίκη, η πόλη που τη γέννησε, την ξέχασε.

Τον τελευταίο καιρό, η μορφή της Ζωζώς Νταλμάς αναδύθηκε από τη λήθη και επέστρεψε ως αντικείμενο έρευνας και δημόσιου διαλόγου χάρη στην έκθεση τεκμηρίων και κοστουμιών «Ποιος θυμάται τη Ζωζώ Νταλμάς», που έχει ήδη διανύσει εβδομάδες επιτυχίας στον Πολυχώρο Πολιτισμού Ισλαχανέ.Η έκθεση διοργανώθηκε από την Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Κεντρικής Μακεδονίας, του ΥΠ.ΠΟ., αρμόδια για το Ισλαχανέ, σε συνεργασία με τον Σύλλογο «οι Φίλοι της Νέας Παραλίας» και περιλαμβάνει τεκμήρια και κοστούμια. Στο πλαίσιο της έκθεσης, διοργανώνεται σήμερα, Τετάρτη 25 Φεβρουάριου από το Ισλαχανέ σε συνεργασία με τον σύλλογο Φίλοι της Νέας Παραλίας καιτο Τμήμα Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών, Α.Π.Θ.,επιστημονική ημερίδα που επιχειρεί κάτι ακόμη πιο απαιτητικό: να επανατοποθετήσει την Νταλμάς στο ιστορικό της πλαίσιο και να επανασυστήσει την ίδια και την εποχή της στη Θεσσαλονίκη.

Η σχέση της θρυλικής ντίβας με τη Θεσσαλονίκη

Η Αρετή Κονδυλίδου, κοινωνική ανθρωπολόγος και θεατρολόγος, υπεύθυνη του Ισλαχανέ, που επιμελήθηκε την έκθεση, περιγράφει την αφετηρία της διοργάνωσης και τις παγίδες που ήθελε να αποφύγει:

«Η Ζωζώ Νταλμάς ήταν ένα πρόσωπο με μυθικές διαστάσεις, θεωρώ ωστόσο ότι η έκθεση την ξαναφέρνει σε πραγματικές διαστάσεις, και ιδίως απομακρύνεται από τα στερεότυπα. Για να λέμε την αλήθεια, μόνο άνθρωποι κάποιας ηλικίας κάτι ξέρουν γι' αυτήν σήμερα. Η έκθεση έχει έναν βασικό στόχο: να την επαναφέρει, να την επανασυστήσει στην πόλη. Η έμφαση δίνεται στη σχέση της θρυλικής ντίβας με τη Θεσσαλονίκη. Θεωρήσαμε ότι αυτό ήταν το πιο χρήσιμο και σκόπιμο, γιατί δενθα μπορούσαμενα καλύψουμε όλη τη ζωή της καιόλη της τη δράση, που ξεπέρασε τα ελληνικά σύνορα».

Αναζητώντας το πρόσωπο της ξεχασμένης ντίβας και το αποτύπωμά της στη Θεσσαλονίκη, ηΑρετή Κονδυλίδου έκανε μία μεγάλη έρευνα: ανέτρεξεσε άρθρα εφημερίδων, θεατρικά προγράμματα, αρχεία πανεπιστημιακών ερευνών και εκδόσεις, μεταξύ των οποίωνκαι ένα βιβλίο συρραφής συνεντεύξεων της Νταλμάς.

«Επιχειρώ να χαρτογραφήσωτη ζωή της στη Θεσσαλονίκη, τα όσα χρόνια ήταν εδώ — κυρίως τα πρώτα παιδικά χρόνια, μέχρι να αρχίσει την καριέρα της, καθώς και όλες τις παραστάσεις τις οποίες έχει παίξει στη Θεσσαλονίκη, πόσες έπαιξε το '27, πόσες το '30 κι αργότερα, και σε ποιο θέατρο. Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα το πώς συνδέθηκε και με παλιά τοπωνύμια της πόλης, χώρους, παλιά θέατρα τα οποία δεν υπάρχουν σήμερα. Με την ευκαιρία της αναδρομής αυτής στη ζωή της ταξιδεύουμε στη μεσοπολεμική Θεσσαλονίκη και γνωρίζουμε τη γυναίκα και από το έργο της αλλά και από τις σχέσεις της με την πόλη».

Η ίδια η Ζωζώ Νταλμάς, όπως λέει η κ. Κονδυλίδου, ξεκίνησε την καριέρα της σε ένα από αυτά τα θέατρα που δεν υπάρχουν πια. Βρήκε δουλειά στο θέατρο Πάνθεον,στη γειτονιά της στο κέντρο της Θεσσαλονίκης – εκεί που σήμερα βρίσκεται ο κινηματογράφος Μακεδονικόν– όταν η ανάγκη δεν της άφηνε άλλη επιλογή. Η έρευνα όμως δεν σταμάτησε στα θέατρα. Ανέδειξε έναν ολόκληρο αστικό κόσμο που έχει χαθεί: «Ανακάλυψα θέατρα που δεν ήξερα ότι υπήρχαν, αλλά και πολυχώρους στην περιοχή της Βασιλίσσης Όλγας, θερινά θέατρα που είχαν ταυτόχρονα εστιατόριο, καφέ και παραδίπλα οργανωμένη πλαζ. Πήγαινες εύκολα με το τραμ εκεί, έκανες και τα μπάνια σου. Μιλάμε και για μία εποχή, εκεί στον Μεσοπόλεμο, που για πρώτη φορά επιτρέπονται τα μεικτά μπάνια – τα bain mixtes όπως τα έλεγαν— με τους λουόμενους να είναι και των δύο φύλων στο ίδιο σημείο. Ψάχνοντας για τη Ζωζώ Νταλμάς και ψάχνοντας τα μέρη που συναντούσα μπροστά μου, τελικά ταξίδευα στη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου».

Επτά εισηγήσεις ερευνητών

Η ημερίδα με επτά εισηγήσεις ερευνητών επιχειρεί να εξετάσει τη Ζωζώ Νταλμάς ως φαινόμενο της εποχής της. Η Αρετή Κονδυλίδου δεν κρύβει την προσδοκία της: «Θα έχει πολύ ενδιαφέρον γιατί θα μάθουμε και κάποια πράγματα καινούργια για παράδειγμα σε πόσες και ποιες κινηματογραφικές ταινίες έπαιξε. Κυρίως θα δούμε πώς ήταν τομοντέλο της femme fatale εκείνη την εποχή και πώς το έχτισε και η ίδια η Ζωζώ Νταλμάς. Διότι αυτή η γυναίκα ήτανεντός της εποχής της, σε πλαίσιο ελληνικό αλλά και διεθνές».

Αυτό ακριβώς,το να δει κανείς τη ΖωζώΝταλμάς μέσα στην εποχή της μακριά απότα στερεότυπα που κόλλησαν πάνω της μέσα στον χρόνο είναι το κεντρικό στοίχημα τόσο της έκθεσης όσο και της ημερίδας. Η Αρετή Κονδυλίδου επισημαίνει:«Με ενδιαφέρει πιο πολύ το πώς φεύγει κανείς από την έκθεση — όχι με τον ίδιο τρόπο που σχηματίζει άποψη για τη ΖωζώΝταλμάς ψάχνοντας στο διαδίκτυο, μένοντας σ τα στερεότυπα. Η ΖωζώΝταλμάς δεν ήτανμόνο η ερωμένη του Κεμάλ ούτε μόνο η ξανθιά καλλονή στα τσιγάρα Σαντέ. Ήταν μίαγυναίκα πολύ μπροστά στην εποχή της. Και η Θεσσαλονίκη εκείνη την περίοδο είχε τη δυνατότητα ώστε να μπορέσει να αναδυθεί μία γυναίκα που τόλμησε να ζήσει και να ακολουθήσει μία μεγάλη καριέρα. Δεν ήταν μόνο η Θεσσαλονίκη της φτώχειας και της προσφυγιάς, ήτανταυτόχρονα και μία πόλη που διατηρούσεκάτι από τον ευρωπαϊκό ρυθμό της. Σε αυτόν εντασσόταν και η Ζωζώ Νταλμάς».