Το κομψό αυτό αντικείμενο είναι φορτισμένο με ισχυρούς συμβολισμούς: αφηγείται την ιστορία μιας γυναίκας που ετοιμαζόταν για τον γάμο της ή μιας κοπέλας που δεν πρόλαβε να τον ζήσει, φωτίζοντας πτυχές της γυναικείας ταυτότητας, της λατρείας και των κοινωνικών μεταβάσεων στον αρχαίο κόσμο.
Η δράση «Ένα έκθεμα – Μια ιστορία»
Το ειδώλιο αποτελεί το νέο «έκθεμα του μήνα» στο πλαίσιο της δράσης «Ένα έκθεμα – Μια ιστορία» της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ημαθίας. Η πρωτοβουλία, που ξεκίνησε στις αρχές του 2026 από την αναπλ. Προϊσταμένη της Εφορείας, δρ. αρχαιολόγο Γεωργία Στρατούλη, στοχεύει στην ανάδειξη του πλούτου του Αρχαιολογικού και του Βυζαντινού Μουσείου Βέροιας μέσα από ψηφιακές παρουσιάσεις.
Μετά τα δύο πρώτα εκθέματα του Βυζαντινού Μουσείου –τη διπλή σφραγίδα από τη Μονή του Αγίου Αντωνίου και τη φορητή εικόνα του Αγίου Βλασίου– η σειρά περνά στις συλλογές του Αρχαιολογικού Μουσείου. «Πρέπει να ξυπνάμετο ενδιαφέρον για αυτά τα μουσεία, που διαθέτουν σπουδαίες συλλογές, όχι ιδιαίτερα γνωστέςστο ευρύ κοινό», σημειώνει η κ. Στρατούλη.
Σφραγίδα της Μονής Αγίου Αντωνίου. Βυζαντινό Μουσείο Βέροιας
Το πήλινο ειδώλιο της Αφροδίτης, που φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Βέροιας, βρέθηκε σε λαξευτό θαλαμωτό τάφο της αρχαίας πόλης. Συγκεντρώνει πλούσια εικονογραφικά και τελετουργικά στοιχεία καιπροσφέρει την αφορμή για μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από τον γυναικείο βίο, τις τελετουργίες μετάβασης και τις κοινωνικές προσδοκίες στον ελληνιστικό κόσμο.
Η θεά Αφροδίτη απεικονίζεται σε νεανική εκδοχή, με εύπλαστο σώμα. Στο κεφάλι φέρει ψηλή στεφάνη (κάλαθο) διακοσμημένη με άνθη και καρπούς, ευθεία αναφορά στη γονιμότητα και στη γαμήλια ευφορία. Στα χέρια και στα πόδια της φέρει κοσμήματα:Στο δεξί χέρι φορά ψέλλιο (βραχιόλι),στους μηρούς διακρίνονται περιμήρια που καταλήγουν σε κεφαλές φιδιών, συνοδευόμενα από επισφύριαστους αστραγάλους.
«Τα περικάρπια είναι αναμενόμενα. Όμως τα επισφύρια στους αστραγάλους και, κυρίως, τα περιμήρια που καταλήγουν σε κεφαλές φιδιών δεν αποτελούν σύνηθες μοτίβο για απεικόνιση της θεάς», τονίζει η κ. Στρατούλη.«Μέσα από αυτά τα κοσμήματα και τους συμβολισμούς που περιλαμβάνουν,μαθαίνουμε πάρα πολλά πράγματα, έμμεσα, για την εποχή, τις γυναίκες, τη γονιμότητα και τους ιερούς σταθμούς του γυναικείου βίου».
Στην ελληνιστική κοροπλαστική, τα περιμήρια θεωρούνται σπάνιο στοιχείο. Έχουν ερμηνευθεί ως αποτροπαϊκά κοσμήματα, συνδεδεμένα με τη γονιμότητα και την τεκνοποίηση. Η μελέτη τους τα φέρνει κοντά στις τελετουργίες μετάβασης, όπως τα «προτέλεια» – τις αφιερώσεις που έκανε μια νεαρή κοπέλα πριν από τον γάμο της σε θεότητες που προστάτευαν τη μετάβαση στην έγγαμη ζωή, κυρίως στην Αφροδίτη και την Άρτεμη.
Πήλινο ειδώλιο Αφροδίτης Ελληνιστικών Χρόνων, Αρχαιολογικό Μουσείο Βέροιας/ Υπουργείο Πολιτισμού
Η απουσία πλήρους αρχαιολογικού συμφραζομένου (context) από την ανασκαφή αφήνει χώρο για υποθέσεις. «Θα μπορούσε να σημαίνει ότι η κοπέλα είτε μόλις είχε παντρευτεί και πέθανε είτεότι δεν πρόλαβε να παντρευτεί», λέει η κ. Στρατούλη.
Η Αφροδίτη, θεότητα του έρωτα, του γάμου και της γονιμότητας, συνδέεται με τη μετάβαση στη γυναικεία ωριμότητα. Σε ορισμένα λατρευτικά συμφραζόμενα εμφανίζει και χθόνιες όψεις, γεγονός που εξηγεί την παρουσία της σε ταφικά σύνολα. Στην αρχαία Βέροια, η λατρεία της τεκμηριώνεται επιγραφικά.Μία επιγραφή τη μνημονεύει ως προστάτιδα του τοκετού, υπογραμμίζοντας τη στενή της σχέση με τον γυναικείο κύκλο ζωής.
Η εικονογραφία του ειδωλίου ανάγεται πιθανότατα σε φημισμένο ιωνικό πρότυπο που διαδόθηκε στον ελληνιστικό κόσμο μέσω μητρών, επιτρέποντας την ευρεία παραγωγή πήλινων αναπαραγωγών. Η Βέροια φαίνεται πως συμμετείχε σε αυτό το δίκτυο καλλιτεχνικής διάχυσης.
Εικόνα του Αγίου Βλασίου, 1330- Βυζαντινό Μουσείο Βέροιας
Συντελεστές
Σύλληψη ιδέας καιγενικός συντονισμός δράσης: Γεωργία Στρατούλη, Δρ Αρχαιολόγος, Αναπλ. Προϊσταμένη ΕφΑ Ημαθίας
Συγγραφή και επιμέλεια κειμένου: Γεωργία Στρατούλη, Δρ Αρχαιολόγος, Αναπλ. Προϊσταμένη ΕφΑ Ημαθίας Γιάννης Γραικός, Δρ Αρχαιολόγος ΕφΑ Ημαθίας, Θέμις Βελένη, Δρ Ιστορικός της Τέχνης, Πολιτιστική Διαχειρίστρια ΕφΑ Ημαθίας
Επικοινωνιακή διαχείριση δράσης: Θέμις Βελένη, Δρ Ιστορικός της Τέχνης, Πολιτιστική Διαχειρίστρια ΕφΑ Ημαθίας
Τα εκθέματα παρουσιάζονται στα κοινωνικά δίκτυα και στους επίσημους ιστότοπους της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ημαθίας (www.aigai.gr)
