Ο Αναπληρωτής Καθηγητής Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων και Επιχειρηματικότητας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, Χάρης Βλάδος, περιγράφει στα Μακεδονικά Νέα μια κρίση που δεν περιορίζεται στο στρατιωτικό σκέλος της σύγκρουσης, αλλά διαχέεται ήδη στο ενεργειακό, οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό πεδίο. Όπως εξηγεί, η παράταση της εμπλοκής μπορεί να ενισχύσει τον διεθνή πληθωρισμό, να επιβραδύνει την παγκόσμια και ευρωπαϊκή ανάπτυξη, να πλήξει πιο έντονα τις ασθενέστερες οικονομίες και να ασκήσει νέα πίεση στην ελληνική οικονομία, ιδίως στη ναυτιλία, στον τουρισμό και στη συνολική αναπτυξιακή της δυναμική.
Όπως υπογραμμίζει, κάθε αποτίμηση του κόστους του πολέμου στο Ιράν παραμένει εξαιρετικά επισφαλής όσο δεν είναι γνωστό ούτε το χρονικό βάθος ούτε η γεωγραφική έκταση της σύγκρουσης. Κατά την εκτίμησή του, κάθε μέρα παράτασης του πολέμου βαθαίνει το πρόβλημα και παράγει αρνητικές επιπτώσεις που θα παραμείνουν ακόμη και αν υπάρξει σχετικά γρήγορη αποκλιμάκωση.
Ιδιαίτερο βάρος δίνει στη σύνδεση της ενεργειακής κρίσης με μια ευρύτερη πληθωριστική και αναπτυξιακή επιδείνωση. Υποστηρίζει ότι, αν η παρούσα κατάσταση παραταθεί, θα μπορούσε να προκύψει αισθητή απώλεια ρυθμών ανάπτυξης διεθνώς και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ ο διεθνής πληθωρισμός θα μπορούσε να ενισχυθεί σημαντικά.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι δεν θα επηρεαστούν μόνο τα καύσιμα, αλλά ολόκληρη η παραγωγική πυραμίδα και μέσα σε αυτό το περιβάλλον, διαβλέπει πλέον σοβαρές ενδείξεις ανάδυσης ενός στασιμοπληθωριστικού κύματος.
Ο κ.Βλάδος υπογραμμίζει ότι οι συνέπειες δεν θα κατανεμηθούν ισότιμα και πως το μεγαλύτερο κοινωνικό και οικονομικό κόστος θα το επωμιστούν κυρίως οι λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες και τα ασθενέστερα στρώματα του πληθυσμού τους.
Σε ό,τι αφορά την ελληνική οικονομία, εκτιμά ότι η πίεση θα είναι διακλαδική, με αιχμή τη ναυτιλία και σε δεύτερο επίπεδο τον τουρισμό, χωρίς ωστόσο να εξαιρείται κανένας παραγωγικός τομέας. Το νέο αυτό σοκ, σημειώνει, έρχεται να προστεθεί στην πανδημία και στον πόλεμο στην Ουκρανία, συγκροτώντας ένα παρατεταμένο αρνητικό σερί που αποδυναμώνει την αναπτυξιακή δυναμική της χώρας και απομακρύνει τον στόχο υψηλότερων ρυθμών μεγέθυνσης.
Σε πιο μακροπρόθεσμο επίπεδο, ο καθηγητής θεωρεί ότι η Ευρώπη δεν θα μείνει αδρανής και ότι η σημερινή κρίση μπορεί να επιταχύνει, έστω αντιφατικά, τη μετάβαση σε ένα διαφορετικό ενεργειακό μείγμα. Εκτιμά ότι σε ορίζοντα δεκαετίας ή και εικοσαετίας θα ενισχυθούν περισσότερο οι ανανεώσιμες πηγές, οι τεχνολογίες αποθήκευσης και, ενδεχομένως, ασφαλέστερες μορφές αξιοποίησης της πυρηνικής ενέργειας, ως μέρος μιας σταδιακής απεξάρτησης από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο.
Στο πεδίο της επιχειρηματικότητας, απορρίπτει τις καθυστερημένες και αποσπασματικές κινήσεις ως ανεπαρκείς. Η απάντηση, όπως λέει, δεν είναι ο πανικός ούτε οι σπασμωδικές περικοπές, αλλά ένας συνολικός εκσυγχρονισμός των ελληνικών επιχειρήσεων, με καλύτερη διαχείριση πόρων, εξοικονόμηση ενέργειας, ενίσχυση τεχνογνωσίας, οργάνωσης και management.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της συνέντευξης του κ. Χάρη Βλάδου, στον Αλέξανδρο Αλεξιάδη:
Ο Αν. Καθηγητής Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων και Επιχειρηματικότητας κ.Χάρης Βλάδος
- Κάνοντας ένα πείραμα σε μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης από τα οποία ζήτησα να μου κάνουν έναν υπολογισμό του κόστους του πολέμου μέχρι και χθες Τρίτη, προέκυψαν ενδιαφέροντα ευρήματα, για τα άμεσα τουλάχιστον κόστη. Από 14 - 24 δισεκατομμύρια δολάρια για τις ΗΠΑ, από 8 έως 12 δις για το Ισραήλ και από 10 έως 30 δις δολάρια για το Ιράν. Αρχικά ένα σχόλιο για αυτά τα ποσά.
Για το διεθνές οικονομικό σύστημα ρωτήσατε; Εκτιμήσεις μπορούν να γίνουν μόνο όταν γνωρίζουμε το χρονικό εύρος που θα λάβει χώρα αυτή η σύγκρουση, όπως επίσης και τη χωρική εμβέλεια.
Δεν ξέρουμε ακόμα πού θα απλωθεί, πόσο θα απλωθεί, πόσο θα κρατήσει και με ποια τακτική θα ξεδιπλωθεί από εδώ και πέρα αυτή η σύγκρουση. Πολλές εκτιμήσεις λένε ότι θα μειωθούν οι εντάσεις των επιθέσεων - και απ' την πλευρά των ΗΠΑ και του Ισραήλ και του Ιράν - αλλά θα διαρκέσουν περισσότερο σε βάθος χρόνου. Υπάρχουν πάρα πολλά σημεία αβεβαιότητας, όπου μικρές διαφορές στην τακτική που θα ακολουθηθεί θα επιφέρουν τελικώς εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα.
Στην περίπτωση, για παράδειγμα, που πραγματοποιηθεί το ενδεχόμενο χερσαίας επέμβασης πεζοναυτών των ΗΠΑ, το πράγμα αλλάζει τελείως. Πράγμα που δεν το θεωρώ βέβαια ιδιαιτέρως πιθανό. Σίγουρα δεν το θεωρώ ιδιαιτέρως σοφό εκ μέρους των ΗΠΑ, όπως και γενικότερα την τακτική της, αλλά τέτοιου τύπου κινήσεις που μπορεί σε ένα πρώτο επίπεδο να φαίνονται δευτερεύουσες, μπορεί να αποκτήσουν πρωτεύουσα σημασία για τις εξελίξεις από εδώ και πέρα.
- Τώρα έχουμε το δεδομένο ότι έχουμε μια παγκόσμια απώλεια προσφοράς 10-20 εκατομμυρίων βαρελιών ημερησίως και μια πτώση που μπορεί να φτάνει μέχρι το 60% στις εξαγωγές του Κόλπου. Μιλάμε για ένα παροδικό γεωπολιτικό σοκ ή μια βαθύτερη αναδιάταξη στην παγκόσμια οικονομία;
Όσο θα συνεχίζεται η πολεμική αυτή εμπλοκή, δεν πρόκειται σε αυτό το πράγμα να βρεθεί λύση. Ακόμα και η αποδέσμευση στρατηγικών αποθεμάτων, έχει ένα συγκεκριμένο χρονικό ορίζοντα που δεν μπορείς να τον υπερβείς. Ήδη τη στιγμή που «ακουμπάς» τα στρατηγικά αποθέματα, ήδη έχει ξεκινήσει ο «συναγερμός» στις διεθνείς αγορές, ενέργειας συνολικότερα, όχι μόνο πετρελαίου.
Υπό αυτήν την έννοια δηλαδή, κάθε μέρα, κάθε εβδομάδα που περνάει, επιτείνει απλά και μόνο μια πολύ δύσκολη πραγματικότητα που ήδη υφίσταται. Και αυτό θα έχει οπωσδήποτε πολύ αρνητικά αποτελέσματα, ακόμα και αύριο να σταματούσε αυτή η εμπλοκή, στη δυναμική της παγκόσμιας οικονομίας.
Σήμερα έχουμε τις τιμές των καυσίμων στα ύψη. 103-104 δολάρια το βαρέλι το Brent.
Δεν νομίζω ότι είναι τα τελικά, αυτά τα ύψη. Πιστεύω ότι θα υπάρχουν και υψηλότερες τιμές. Θα φτάσουμε σε ακόμα υψηλότερες τιμές μέσα σε αυτές τις συνθήκες, αν η κατάσταση δεν αποκλιμακωθεί με κάποιο τρόπο.
- Αυτά τα ύψη τιμών τι σημαίνουν για τον εισαγόμενο πληθωρισμό στην Ευρώπη και ειδικά στην Ελλάδα;
Όπως σας είπα, λαμβάνοντας υπόψη όλες αυτές τις αβεβαιότητες, αν υποθέσουμε ότι αυτή η κατάσταση συνεχίζεται για ακόμα έναν μήνα, εγώ βλέπω σημαντική επίπτωση και στους ρυθμούς της παγκόσμιας ανάπτυξης. Βλέπω δηλαδή μια μείωση των ρυθμών ανάπτυξης διεθνώς, γύρω στη μισή με μία μονάδα στο ΑΕΠ - ίσως και παραπάνω -, σε αντίστοιχους όρους και για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Και βέβαια μία ενδυνάμωση του διεθνούς πληθωρισμού πιθανώς και πάνω από τρεις ποσοστιαίες μονάδες.
Δηλαδή δεν μιλάμε για κάτι το οποίο είναι μικρό ή ασήμαντο. Φυσικά, αν αυτό το πράγμα τραβήξει περισσότερο από ένα ή δυο μήνες, μιλάμε για ακόμα χειρότερες απώλειες σε όλα τα επίπεδα.
Ξέρετε, δεν είναι μόνο οι τιμές των καυσίμων, είναι οι τιμές σε όλη την παραγωγική πυραμίδα, όλου του πλανήτη. Δεν θα επηρεαστούν μονάχα οι τιμές των καυσίμων ή της ενέργειας, αλλά και των τροφίμων και των κατασκευών κάθε είδους - ακόμα και της κατασκευής κατοικιών, πράγμα που σημαίνει την αύξηση ακόμα και των ενοικίων - ζήτημα που πιέζει ιδιαίτερα πολλούς κατοίκους αστικών κέντρων πολλών αναπτυγμένων χωρών όπως και στην Ελλάδα, ως γνωστόν.
Στη συνέχεια μιλάμε για μια πτώση των τιμών πολλών χρηματιστηρίων, που μπορεί να παγιοποιηθεί σε επίπεδα αρκετά ανησυχητικά. Όταν πέφτουν οι τιμές των μετοχών, πολλά επενδυτικά σχέδια αδρανοποιούνται, «φρενάρουν», πράγμα που σημαίνει ότι αυτό θα μεταφερθεί και στην αγορά εργασίας, πράγμα που σημαίνει ότι υπάρχουν ενδείξεις πλέον για την ανάδυση ενός στασιμοπληθωριστικού κύματος. Που συνδυάζει δηλαδή συγχρόνως αύξηση του πληθωρισμού σε διεθνείς όρους και από την άλλη μεριά μια στασιμότητα στις παραγωγικές δυνατότητες των επιμέρους οικονομιών, με επίπτωση βέβαια και στα επίπεδα της ανεργίας.
- Αυτό, ειδικά για τις οικονομίες που είναι σε πιο αδύναμη κατάσταση να φανταστούμε ότι θα έχει πιο καταστροφικά αποτελέσματα;
Βεβαίως και ειδικά για τα αδύναμα εκείνα τμήματα του πληθυσμού τους, τα οποία ήδη αντιμετωπίζουν πολύ μεγάλο βάρος στο να ανταπεξέλθουν στην υφιστάμενη διεθνή ακρίβεια. Και δεν αναφέρομαι τόσο σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης - μέσα σε αυτές και την Ελλάδα - αλλά αναφέρομαι κυρίως σε χώρες λιγότερο ανεπτυγμένες με πολύ χαμηλότερο κατά κεφαλήν εισόδημα, που ένα πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού τους θα δεινοπαθήσει από αυτή την κρίση.
Ξέρετε, η αύξηση κατά μισό δολάριο της τιμής του κιλού του ρυζιού είναι ασήμαντο για έναν Ευρωπαίο ή για έναν Αμερικάνο. Δεν είναι όμως το ίδιο ασήμαντο για έναν φτωχό Ινδό ή για έναν Ταϊλανδέζο που ζει στην επαρχία. Δηλαδή υπάρχουν κομμάτια του πλανήτη που θα επηρεαστούν ιδιαίτερα αρνητικά από όλη αυτήν την παγκόσμια αναταραχή. Διότι πλέον δεν μιλάμε για μία περιφερειακή αναστάτωση, αλλά μιλάμε στην ουσία για μία παγκόσμια εμπλοκή. Για μία κλιμάκωση δηλαδή της εχθρότητας και της σύγκρουσης συγχρόνως σε επίπεδο ενεργειακό, στρατιωτικό, οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό.
Δεν μπορεί να διαχωριστούν οι αρνητικές επιδράσεις, καθώς «ακουμπούν» όλες τις πτυχές του συστήματος, σε παγκόσμιο πλέον επίπεδο. Υπό συνθήκες θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αυτό ένας παγκόσμιος πόλεμος ας πούμε «νέου τύπου», και ας μην δίνουμε τόσο αποκλειστική προσοχή μόνο στο μέτωπο των στρατιωτικών εχθροπραξιών. Μιλάμε για ένα συστημικό υπόστρωμα παγκόσμιας κρίσης που στην ουσία ταλανίζει όλον τον πλανήτη σε όλες τις διαστάσεις του στις μέρες μας.
- Τώρα για την Ελλάδα, ποιοι κλάδοι θα αισθανθούν ή άρχισαν να αισθάνονται ήδη την πίεση ενός παρατεταμένου σοκ από τη Μέση Ανατολή;
Διακλαδικό θα είναι το πρόβλημα, με αιχμή της κρίσης βέβαια, φυσικά τη Ναυτιλία και σε ένα δεύτερο επίπεδο τον τουρισμό. Αλλά δεν είναι ότι δεν θα επηρεαστεί κάποιος κλάδος. Όλοι οι κλάδοι θα επηρεαστούν αρνητικά και συνολικά. Αυτό θα μειώσει δυστυχώς και τις αναπτυξιακές επιδόσεις, για φέτος έτσι και αλλιώς - ο μη γένοιτο, να μην πάμε και για τον επόμενο χρόνο.
Αυτό θα επηρεάσει συνολικά βέβαια τους ρυθμούς ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά για χώρες σαν τη δική μας, η οποία για πολλά χρόνια έμεινε καθηλωμένη μέσα σε κρίση, μία ακόμα απανωτή κρίση - μετά το σερί των κρίσεων της πανδημίας, στη συνέχεια του Ρωσοουκρανικού πολέμου και σήμερα με αυτό το οποίο βιώνουμε - είναι ένα πολύ αρνητικό σερί. Ένα σερί δηλαδή εξελίξεων, που έχουν στερήσει σε πολύ μεγάλο βαθμό την οικονομία, από έναν γρήγορο βηματισμό για την ανάκαμψη.
- Και τη μείωση του χρέους φαντάζομαι.
Και τη μείωση του χρέους, που αυτό μειώνεται βέβαια σε όρους χρέος προς ΑΕΠ. Είναι μία θετική εξέλιξη, αναμφισβήτητα, αλλά το ζήτημα είναι ότι ο δυναμισμός για μία ανάπτυξη με πάνω από 3 ή 4%, που θα ήταν το επιθυμητό, πιστεύω σε μεγάλο βαθμό και εφικτό υπό άλλες συνθήκες, φαίνεται να απομακρύνεται πλέον.
- Τώρα πάλι στο ενεργειακό κομμάτι. Πόσο ρεαλιστικό είναι να δούμε να υπάρχει νέα επιτάχυνση προς μια Ευρωπαϊκή Στρατηγική Αυτονομία στην ενέργεια, όταν η κρίση ήδη ωθεί τα κράτη σε άνθρακα, στα πυρηνικά ή σε ad hoc κρατικές παρεμβάσεις;
Οπωσδήποτε η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν πρόκειται να μείνει αδρανής. Και αν θέλετε και τη δική μου άποψη, πιστεύω ότι μιλάμε για έναν από τους τελευταίους πολέμους του πετρελαίου που βιώνει ο πλανήτης μας.
Εγώ πιστεύω ότι σε μια προοπτική δεκαετίας, δεκαπενταετίας ή εικοσαετίας, θα έχουν αναπτυχθεί εναλλακτικές μορφές ενέργειας σε μεγάλο βαθμό και δεν μιλάω μόνο για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας - που θα εξελιχθεί κατά τα φαινόμενα γρήγορα και η δυνατότητα της αποθήκευσής τους με πολλές διαφορετικές εναλλακτικές μεθοδολογίες. Μιλάω και για τη χρήση της πυρηνικής ενέργειας, με ασφαλέστερο και αποτελεσματικότερο, σε σχέση με το παρελθόν, τρόπο.
Όλα αυτά πιστεύω ότι σε πολύ μεγάλο βαθμό θα οδηγήσουν την Ευρωπαϊκή Ένωση στη ζητούμενη απεξάρτησή της από το πετρέλαιο το οποίο δεν διαθέτει και το φυσικό αέριο. Είναι ένα κυνήγι με τον χρόνο. Είναι ένα παιχνίδι με την ταχύτητα με την οποία θα εξελιχθεί η τεχνολογία, στο να προσδώσει σε εναλλακτικές μορφές ενέργειας τη δυναμική εκείνη στο να υποκαταστήσουν αποτελεσματικά τους κρίσιμης σημασίας ορυκτούς ενεργειακούς πόρους που ως σήμερα γνωρίζουμε, τους συμβατικούς αυτούς πόρους.
- Με βάση τη δική σας ενασχόληση με τις διεθνείς οικονομικές σχέσεις και την επιχειρηματικότητα, τι θα συμβουλεύατε σήμερα μια μέση ελληνική επιχείρηση για το που να κατευθυνθεί πρώτα; hedging ενέργειας, γεωγραφική διαφοροποίηση προμηθευτών, μεγαλύτερα αποθέματα ή επανασχεδιασμό της εφοδιαστικής της αλυσίδας;
Τώρα η κρίση έχει ήδη ξεσπάσει. Τώρα δηλαδή, το να πεις σε μια επιχείρηση να αυξήσει τα αποθέματα της είναι μια τύπου «μετά Χριστόν Προφήτη» προσέγγιση.
Γενικότερα όλες οι επιχειρήσεις μας και οι μεσαίες και οι μικρότερες και οι μεγαλύτερες στην Ελλάδα, πρέπει να οδηγηθούν σε μια λογική πρωτίστως συνολικού εκσυγχρονισμού, αλλά δευτερευόντως και σε μια λογική εξοικονόμησης ενέργειας, πράγμα που έπρεπε να έχει ξεκινήσει με μεγαλύτερο δυναμισμό πολλά χρόνια πριν.
Δηλαδή στην Ελλάδα ένα πολύ μεγάλο μέρος των επιχειρήσεών μας, διακλαδικά, ξοδεύει περισσότερη ενέργεια από όση θα μπορούσε να ξοδεύει. Σπαταλάει ενέργεια και γενικότερα σπαταλάει πόρους η τυπική ελληνική μικρομεσαία επιχείρηση, δεδομένου ότι της λείπει η τεχνογνωσία και η αναγκαία τεχνολογία, όπως επίσης και η οργάνωση και το αποτελεσματικό management που θα της εξασφάλιζαν μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στη διαχείριση συνολικότερα των πόρων της.
Πράγμα φυσικά που περιορίζει και την ανταγωνιστικότητα όλων των επιχειρήσεών μας. Στην παρούσα φάση αναγκαστικά όλες οι επιχειρήσεις πρέπει να ακολουθήσουν μια τακτική «ενισχυμένης σωφροσύνης» και «αφύπνισης». Όχι κατ΄ ανάγκη παθητικής άμυνας.
Το ζήτημα δεν είναι να οδηγηθούν σε απολύσεις ή σε σπασμωδικές προσπάθειες μείωσης του κόστους τους, όσο να επανασχεδιάσουν τη στρατηγική τους, κατευθυνόμενες σε τμήματα της διεθνούς αγοράς τα οποία να είναι πιο αξιόπιστα, πιο εύρωστα και να καταφέρουν να δώσουν υψηλότερης προστιθέμενης αξίας παραγωγή.
Ένας αγώνας που είναι διαρκής και πέραν φυσικά της τρέχουσας οικονομικής κρίσης. Που βέβαια τα αποτελέσματα μιας τέτοιας προσπάθειας δεν μπορώ να πω ότι έχουν εμφανιστεί ως ιδιαίτερα ικανοποιητικά τα τελευταία χρόνια - και δεν μιλώ μόνο για τα τελευταία πέντε ή έξι χρόνια αλλά για τις τελευταίες δεκαετίες. Πάσχει δηλαδή η ελληνική επιχειρηματικότητα από αυτήν την έλλειψη επαρκούς συστηματικής προσπάθειας βελτίωσης της ανταγωνιστικότητάς της σε συνολικούς όρους.
- Και στις εταιρείες που έχουν προφίλ εξαγωγικό;
Βεβαίως. Και ακριβώς επειδή είναι σχετικά λίγες οι επιχειρήσεις μας που έχουν εξαγωγικό προσανατολισμό - γενικότερα η εξωστρέφεια των επιχειρήσεων μας είναι χαμηλή - προϋπόθεση για να μπορέσουν να αυξήσουν αυτήν την εξωστρέφειά τους, είναι η δημιουργία μηχανισμών αποτελεσματικότερης διαχείρισης της αλλαγής και τόνωσης της καινοτομικότητας τους. Πράγμα που προϋποθέτει μια νέα στρατηγική αντίληψη, που συνήθως δεν την καλλιεργούν, νέο τεχνολογικό δυναμικό, που δυσκολεύονται να αποκτήσουν και συστηματικότερους μηχανισμούς management, που κατά τα φαινόμενα δεν διαθέτουν.
Μιλάμε για ένα παιχνίδι δύσκολο, αλλά απολύτως αναγκαίο για το μέλλον και των επιχειρήσεών μας, αλλά και της ελληνικής οικονομίας συνολικότερα.
Αυτή η δύσκολη, παρούσα φάση της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, όμως υπό συνθήκες μπορεί να λειτουργήσει και σαν «ταρακούνημα» για πολλές ελληνικές επιχειρήσεις, να δουν τα πράγματα με ένα νέο πνεύμα, να αφυπνιστούν και να επιταχύνουν την διαδικασία της αναγκαίας ανατοποθέτησης και εκσυγχρονισμού τους. Ας το ελπίσουμε.
