Τα ευρήματα του καθηγητή του Τμήματος Μηχανολόγων Μηχανικών του ΑΠΘ Κώστα Καρατζά, ο οποίος συνέλεξε, μέσα από ιστορικές αναφορές, τα πρώτα επεισόδια περιβαλλοντικών οχλήσεων και ατμοσφαιρικής ρύπανσης κατά την αρχαιότητα, αλλά και κατά την περίοδο των κλασικών χρόνων, είναι αναμφίβολα εντυπωσιακά.
Η σχετική εργασία, που «περνά» μέσα από νομοθετήματα του Σόλωνα, «πηγαίνει» στον κορυφαίο φιλόσοφο Πλάτωνα και «φτάνει» στον βασιλιά της Αγγλίας Εδουάρδο Α', δεν είναι η μόνη. Υπάρχει και μια δεύτερη ερευνητική προσέγγιση, που εκπονήθηκε από τον φοιτητή του προγράμματος μεταπτυχιακών σπουδών «Προστασία Περιβάλλοντος και Βιώσιμη Ανάπτυξη» Βασίλη Κουτλιά, στο πλαίσιο διπλωματικής εργασίας, με επιβλέποντα τον καθηγητή Καρατζά.
Στη διπλωματική, η λογοτεχνία «χρησιμοποιείται» ως ιστορικός ανιχνευτής ρύπανσης και ως ένα πολύτιμο, ποιοτικό «αρχείο» της ατμόσφαιρας. Κι αυτό καθώς πριν από τους σταθμούς μέτρησης μικροσωματιδίων και τους πολύχρωμους ψηφιακούς χάρτες της ποιότητας του αέρα, υπήρχε μια άλλη, πιο πρωτόγονη αλλά αλάθητη μονάδα μέτρησης: το ανθρώπινο σώμα. Το ανθρώπινο σώμα που αντιλαμβανόταν έναν «κόμπο» στον λαιμό, τσούξιμο στα μάτια, δύσπνοια, αλλά και τη βαριά οσμή της αιθαλομίχλης που ποτίζει τα ρούχα.
Το αρχαίο «επεισόδιο»
Ο Θουκυδίδης περιγράφει ένα από τα αρχαιότερα καταγεγραμμένα επεισόδια σκόπιμης παραγωγής αποπνικτικού καπνού - τοξικών αναθυμιάσεων: «Οι πολιορκητές Πελοποννήσιοι τοποθετούν δέματα κλαδιών μαζί με πίσσα και θειάφι γύρω από τα τείχη της πόλης των Πλαταιών και τα αναφλέγουν, για να αναγκάσουν έτσι με το νέφος που παράγεται τους πολιορκημένους σε παράδοση». Με τον τρόπο αυτό, περιγράφει ένα από τα πρώτα «επεισόδια» ατμοσφαιρικής ρύπανσης ανθρωπογενούς προέλευσης στην ανθρώπινη ιστορία!
Υπάρχει όμως και νομοθέτημα για το περιβάλλον – και την ατμοσφαιρική ρύπανση – το οποίο χρονολογείται στον 6ο π.Χ. αιώνα. «Στον Σόλωνα αποδίδονται ορισμένοι πρώιμοι κανόνες για οχλήσεις και σχέσεις γειτόνων, όπως και με την ‘‘αποκέντρωση’’ (με σύγχρονους όρους) βιοτεχνικών δραστηριοτήτων που συνεπάγονται όχληση σε σχέση με την ποιότητα αέρα και το θόρυβο», αναφέρει στα Μακεδονικά Νέα ο καθηγητής Κώστας Καρατζάς και συνεχίζει: «Ο Βιτρούβιος (75-26 π.Χ.) περιγράφει το ‘‘επιβαρυμένο’’ κλίμα αστικών περιοχών. Αναφορές σε ατμοσφαιρική ρύπανση λόγω καπνού περιλαμβάνονται σε έργο του Οράτιου (85-68 π.Χ.), ενώ ο Σενέκας διαμαρτύρεται για ‘‘βαρύν αέρα επάνω από τη Ρώμη’’ που απαρτίζονταν από ‘‘μολυσματικούς ατμούς και καπνιά’’ (61 μ.Χ.)».
Η αποψίλωση των δασών
Τα στοιχεία που έχει συλλέξει ο κ. Καρατζάς μας αφήνουν… άφωνους. «Στον ‘‘Κριτία’’ - έργο του Πλάτωνα - αναφέρεται: ‘‘9.000 χρόνια πριν (δηλαδή περίπου 11.500 χρόνια από σήμερα), η γη της Αττικής ήταν πολύ γόνιμη. Αλλά πλημμύρες και η έντονη βόσκηση είχαν ως αποτέλεσμα την αποψίλωσή της’’. Δηλαδή, ο Πλάτωνας κάνει αναφορά στους δικούς του αρχαίους και στην αποψίλωση των δασών!», αναφέρει ο κ. καθηγητής.
Ο ίδιος σημειώνει ότι λαμβάνοντας υπόψη πηγές όπως το βιβλίο της Γένεσης στην Παλαιά Διαθήκη, αλλά και ευρήματα που αφορούν εναποθέσεις καπνού στα τοιχώματα και την οικοσκευή σε κατοικίες της αρχαιότητας, μπορούμε να υποθέσουμε ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση υφίσταται από τότε που ο άνθρωπος πάτησε στη γη. «Πράγματι, από την αυγή του πολιτισμού εκπομπές από εξορύξεις χαλκού, σιδήρου και άλλων υλικών ήταν γνωστές, ενώ γνωστές ήταν και εκπομπές από τις φωτιές στις δάδες», λέει χαρακτηριστικά.
Η τιμωρία
Όπως υπογραμμίζει ο κ. Καρατζάς, «ο βασιλιάς Εδουάρδος ο Α', προσπάθησε να βελτιώσει την ποιότητα αέρα του Λονδίνου το 1272 μ.Χ., απαγορεύοντας τη χρήση κάρβουνου που συλλέγονταν από παραθαλάσσιες περιοχές, το οποίο ήταν υψηλής περιεκτικότητας σε υγρασία. Μάλιστα, αναφέρεται ότι το βρετανικό κοινοβούλιο, διέταξε τον βασανισμό και απαγχονισμό ενός ανθρώπου ο οποίος μετά από την απαγόρευση έκαψε κάρβουνο με υγρασία».
Σύμφωνα με άλλα στοιχεία από την εργασία του καθηγητή, τον 15ο αιώνα αναφέρεται το πρώτο διασυνοριακό πρόβλημα ρύπανσης στην Ευρώπη. «Καπνός προερχόμενος από καύσιμο υπολειμμάτων γεωργικής δραστηριότητας μεταφέρθηκε από την Αγγλία προς τη Γαλλία, κάτι το οποίο οδήγησε πολλούς Γάλλους καλλιεργητές αμπελιών να παραπονεθούν για μείωση της παραγωγής τους», τονίζει ο κ. Καρατζάς.
Τα στοιχεία που συνέλεξε ο καθηγητής, είναι πλούσια σε πληροφορίες «Το 1661, με εντολή του βασιλιά Καρόλου Β', εκδόθηκε στην Αγγλία ένα φυλλάδιο, με συγγραφέα τον Τζον Έβελιν, το οποίο αναφερόταν στον καπνό, στις επιπτώσεις του, ενώ προσέφερε και συμβουλές για την υγεία όσων εκτίθονταν σε αυτόν», αναφέρει.
Ο Φρανκενστάιν
Αν και η συζήτηση γύρω από τις μετεωρολογικές συνθήκες που ενδέχεται να επηρέασαν τη συγγραφή, το 1816, του εμβληματικού Φρανκενστάιν της Μαίρης Σέλεϊ, δεν έχει καταλήξει σε απολύτως ασφαλές συμπέρασμα, ακόμη και η τεκμηριωμένη υπόθεση ότι η ηφαιστειακή έκρηξη του όρους Ταμπόρα, της προηγούμενης χρονιάς, διαμόρφωσε ένα ιδιότυπο κλιματικό υπόβαθρο, ικανό να επηρεάσει το πλαίσιο και την ατμόσφαιρα του έργου, αναδεικνύει τη συναρπαστική σχέση που μπορεί να αναπτύσσεται ανάμεσα στην περιβαλλοντική πραγματικότητα και τη λογοτεχνία. Η σχέση αυτή αποτέλεσε τον πυρήνα της έρευνας του κ. Κουτλιά και του κ. Καρατζά.
«Η λογοτεχνία καταγράφει την ‘‘αισθητηριακή μνήμη’’ της ανθρωπότητας», εξηγούν οι ερευνητές. «Από το πνιγηρό κλίμα του πολέμου στην αρχαιότητα μέχρι την αιθαλομίχλη του 19ου αιώνα, οι συγγραφείς ένιωθαν τη ρύπανση στα πνευμόνια τους πολύ πριν την μετρήσουν τα μηχανήματα».
Το έναυσμα
«Η έρευνα στην πεζογραφία, τη λογοτεχνία και σε άλλες πηγές, δείχνει ότι υπάρχουν από αρχαιοτάτων χρόνων αναφορές (άμεσες ή έμμεσες) σε θέματα περιβάλλοντος και επιπτώσεων στην ποιότητά του από τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Για παράδειγμα, η αποψίλωση των δασών προβλημάτιζε τους ανθρώπους ήδη από την εποχή του Πλάτωνα, ενώ οι περισσότεροι από εμάς θεωρούσαμε ότι σχετικά πρόσφατα και μόνο άρχισε να μειώνεται η έκταση των δασών. Το ερέθισμα για την έρευνα ήταν το ότι ήθελα να διαπιστώσω τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονταν οι πρόγονοί μας την έννοια περιβάλλον και τις παραμέτρους που καθορίζουν την ποιότητά του, καθώς και το πότε ξεκίνησαν από παθητικοί δέκτες να γίνονται ενεργοί πολίτες, να νομοθετούν και να ενεργούν κανονιστικά. Πίσω από αυτό, κρύβεται το σύγχρονο ενδιαφέρον που έχουμε επιστημονικά για τη δημιουργία και υποστήριξη σύγχρονων υπηρεσιών περιβαλλοντικής ενημέρωσης, ανθρωποκεντρικού χαρακτήρα, με χρήση σύγχρονων τεχνολογιών», υπογραμμίζει ο καθηγητής Καρατζάς.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη
Στη διπλωματική του κ. Κουτλιά, χρησιμοποιήθηκε η δύναμη της Τεχνητής Νοημοσύνης (μοντέλα όπως το ChatGPT και το Claude) για τη σάρωση ενός τεράστιου όγκου κειμένων. Ο ερευνητής και ο επιβλέπων καθηγητής του δημιούργησαν ένα συγκριτικό σώμα από 80 και πλέον λογοτεχνικά έργα, τα οποία επιβεβαίωσαν με άμεση ανάγνωση των σχετικών αποσπασμάτων.
Από τα τέλη του 17ου αιώνα μέχρι τη σύγχρονη εποχή, οι σελίδες των βιβλίων αποκαλύπτουν μια αθέατη ιστορία: το πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν την ατμοσφαιρική ρύπανση πολύ πριν αυτή γίνει αντικείμενο νομοθετικής ρύθμισης.
«Η λογοτεχνία καταγράφει το βίωμα του σώματος και του χώρου σε διαφορετικές εποχές, προσφέροντας ένα ‘‘λεξικό’’ αντίληψης που λείπει από τα στεγνά επιστημονικά δεδομένα», σημειώνουν οι ερευνητές.
Η έρευνα αναδεικνύει μια συναρπαστική ιστορική μετάβαση στις αισθήσεις μας:
- Η Εποχή της Όρασης: Στα έργα του 18ου και 19ου αιώνα, η ρύπανση γίνεται ορατή. Είναι η μαύρη αιθάλη, ο καπνός των εργοστασίων, η «θολή εικόνα» στους δρόμους και ο σκοτεινός ουρανός.
- Η Εποχή της Εισπνοής: Στον 20ό και 21ο αιώνα, η ρύπανση γίνεται πιο «ύπουλη». Είναι η χημικά ερεθιστική, συχνά αόρατη φωτοχημική ρύπανση που μεταφράζεται σε δύσπνοια και δυσφορία.
Αυτό το «αρχείο αισθήσεων» δεν είναι απλώς μια ιστορική αναδρομή. Η μελέτη δείχνει πώς η κοινωνική θέση, η γειτονιά και ο χώρος εργασίας καθόριζαν ανέκαθεν το «δικαίωμα» στον καθαρό αέρα, με τους συγγραφείς να περιγράφουν γλαφυρά τις στρατηγικές επιβίωσης των απλών ανθρώπων απέναντι στο τοξικό νέφος.
Η πραγματική καινοτομία της εργασίας των Κουτλιά και Καρατζά βρίσκεται στη «μετάφραση» αυτών των ευρημάτων στο σήμερα. Στόχος είναι η δημιουργία ανθρωποκεντρικών συστημάτων ενημέρωσης.
Αντί για απλά νούμερα και τεχνικούς όρους, οι μελλοντικές ειδοποιήσεις για την ποιότητα του αέρα στα κινητά μας θα μπορούσαν να:
- Συνδέονται με αισθήσεις: «Σήμερα η ατμόσφαιρα μπορεί να προκαλέσει ερεθισμό στα μάτια ή αίσθημα βάρους».
- Εστιάζουν σε μικρο-περιβάλλοντα: Συμβουλές για συγκεκριμένες διαδρομές μετακίνησης ή τη διαφορά αέρα μέσα και έξω από το σπίτι.
- Προτείνουν δράση: Συγκεκριμένα μέτρα προστασίας, ειδικά για τις ευάλωτες ομάδες, μετατρέποντας την επιστημονική μέτρηση σε χρήσιμο εργαλείο καθημερινής επιβίωσης.
Η επιστήμη συναντά το συναίσθημα και η λογοτεχνία γίνεται η «γέφυρα» για να κατανοήσουμε βαθύτερα το περιβάλλον μας. Γιατί, τελικά, ο αέρας που αναπνέουμε δεν είναι μόνο ένα νούμερο σε μια οθόνη. Είναι η ίδια η ποιότητα της ζωής μας, αποτυπωμένη στις σελίδες της ιστορίας και στους πνεύμονες των πολιτών.
