Οι Παλαιστίνιοι, όπως και οι Εβραίοι, έχουν μεγάλη διασπορά. Από τη δεκαετία του 1960, αρκετοί Παλαιστίνιοι της διασποράς ακολούθησαν ακαδημαϊκή και ερευνητική σταδιοδρομία σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της Δύσης και κυρίως των ΗΠΑ. Από τις παλαιότερες προσωπικότητες ο Έντουαρντ Σαΐντ, καθηγητής στο Columbia των ΗΠΑ, με σημαντική επιρροή στις ανθρωπιστικές επιστήμες.
Σήμερα, αρκετοί Παλαιστίνιοι επιστήμονες κατέχουν θέσεις καθηγητών και ερευνητών σε πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα σε όλη τη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη. Χαρακτηριστική περίπτωση ακαδημαϊκού υψηλού κύρους είναι ο Omar M. Yaghi –Καθηγητής Χημείας στο Πανεπιστήμιο Berkeley και βραβείο Νόμπελ Χημείας 2025. Επίσης η Aseel Anabtawi, ηλεκτρολόγος μηχανικός που έχει εργαστεί σε αποστολές της NASA, συμπεριλαμβανομένων πειραμάτων ραδιοεπιστήμης για αποστολές όπως το Cassini-Huygens που εξερεύνησαν τον Κρόνο.
Σύμφωνα με την οικονομική επιστήμη, η γνώση είναι ο θεμελιώδης παράγοντας της οικονομικής ανάπτυξης μια χώρας. Επομένως, η εκπαίδευση και κυρίως η πανεπιστημιακή εκπαίδευση καθορίζει την πορεία της οικονομίας μιας χώρας. Το είδαμε στην περίπτωση του Ισραήλ, το βλέπουμε και στην περίπτωση της Κίνας. Γιατί, λοιπόν,η Παλαιστίνη δεν εφάρμοσε για τα πανεπιστήμιά της στρατηγική όπως το Ισραήλ και η Κίνα των οποίων τα πανεπιστήμια σήμερα κατατάσσονται μεταξύ των καλυτέρων του κόσμου;
Ορισμένοι αναγνώστες θα σκεφτούν την κλασσική έλλειψη οικονομικών πόρων. Ας δούμε τα στοιχεία που προσφέρονται από διεθνείς οργανισμούς, όπως ο ΟΗΕ και ο ΟΟΣΑ, σχετικά με τις εισροές χρηματοδότησης της Παλαιστίνης από δημόσιουςοργανισμούς και κράτη. Οι χώρες της DAC (Development Assιstance Committee του ΟΟΣΑ) συνεισέφεραν βοήθεια προς την Παλαιστίνη ύψους 32 δισ. κατά την περίοδο 1993-2024. Είναι ενδιαφέρον να σημειώσω ότι κατά την περίοδο 2023-24, η βοήθεια προς την Παλαιστίνη σχεδόν διπλασιάστηκε σε σχέση με τις προηγούμενες περιόδους. Από τις χώρες της DAC,οι ΗΠΑ συνεισέφεραν 11,2 δισ. δολάρια και η Γερμανία περίπου 3,8 δισ. Ακόμη και η Ελλάδα συνεισέφερε 83,5 εκατ. δολάρια.
Οι χώρες που δεν ανήκουν στην DAC και προσέφεραν βοήθεια στην Παλαιστίνη ήταν μόλις 17, εκατ. των οποίων τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα προσέφεραν 3,8 δισ. και το Κατάρ 1,8 δισ. Είναι ενδιαφέρον ότι το Ισραήλ συνεισέφερε 500 εκατ. Η βοήθεια του Ισραήλ συνεχίστηκε και κατά τα έτη του πολέμου 2023 και 2024. Είναι επίσης ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι από τονκατάλογο των δωρητών λείπουν η Ρωσία και η Κίνα! Τέλος, από τους υπερεθνικούς οργανισμούς προήλθε βοήθεια ύψους 23 δισ. δολαρίων εκ των οποίων τα 10 δισ. κατέβαλε η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα 12,3 δισ. ο ΟΗΕ μέσω τωνδιάφορων οργανισμών του. Εάν δε λάβουμε υπόψη ότι οι μεγαλύτεροι χρηματοδότες του ΟΗΕ είναι οι χώρες του ΟΟΣΑ αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης ότι η βοήθεια προς την Παλαιστίνη σε συντριπτικό ποσοστό προέρχεται από τις χώρες του ΟΟΣΑ και της ΕΕ.
Το ερώτημα που καλείται να απαντήσει ο κάθε αναγνώστης είναι εάν η εικόνα της Παλαιστίνης πριν από τον πόλεμο, που προκάλεσε η Χαμάς, ανταποκρίνεται στην χρηματοδότηση που έλαβε από δημοσίους οργανισμούς και κράτη. Εάν δε λάβουμε υπόψη μας και την χρηματοδότηση από ιδιωτικούςφορείς και την σχετική μόχλευση που θα προκαλούσαν τα 63 δισ. δολάρια, τότε αντιλαμβανόμαστε ότι η χρήση αυτών των κεφαλαίων δεν χρησιμοποιήθηκε για την ανάπτυξη της Παλαιστίνης αλλά για αλλότριους σκοπούς.
Επομένως, η χρηματοδότηση των πανεπιστημίων δεν ήταν ικανοποιητική όχι λόγω έλλειψης κονδυλίων, αλλά διότι τόσο η Παλαιστινιακή Αρχή στην Δυτική Όχθη όσο και η Χαμάς στην Γάζα δεν επένδυσαν στα πανεπιστήμια. Και να σημειώσω ότι πολλά πανεπιστήμια της Δύσης και κυρίως των ΗΠΑ ήταν πρόθυμα να συνεργαστούν με τα παλαιστινιακά προκειμένου να θέσουν τις ισχυρές βάσεις για την ανάπτυξη τους και κατά συνέπεια στην οικονομική ανάπτυξη της Παλαιστίνης.
Επομένως χρήματα υπήρχαν για την ανάπτυξη των πανεπιστημίων. Διάθεση των Παλαιστινίων της διασποράς να συμμετέχουν στην ανάπτυξη των πανεπιστήμιων υπήρχε. Βούληση των πανεπιστημίων της Δύσης για την στήριξη της ανάπτυξης των πανεπιστήμιων αυτών υπήρχε. Άρα τι πήγε στραβά;
Θέλοντας να απαντήσω σε αυτό θεμελιώδες ερώτημα, η σκέψη του οικονομολόγου ανατρέχει στον Daron Acemoglu (Νόμπελ Οικονομίας 2024) και στην θεωρία του για τους θεσμούς. Ο αναγνώστης ας ανατρέξει στο βιβλίο του «Γιατί Αποτυγχάνουν τα Έθνη» που συνέγραψε με τον J. Robinson. Σύμφωνα με τον Acemoglu, η ποιότητα των θεσμών ενός κράτους, και το πανεπιστήμιο είναι θεμελιώδης θεσμός ενός κράτους, καθορίζεται από τους στόχους της ελίτ της χώρας. Η Χαμάς, μια ακραία ισλαμιστική οργάνωση που κατέλαβε την εξουσία στην Γάζα, επεδίωξε την ακραία και φανατική ισλαμοποίηση της Παλαιστίνης με τελικό σκοπό την εξαφάνιση του Ισραήλ με την τζιχαντ. Εάν λοιπόν στόχος είναι η ακραία και φανατική ισλαμοποίηση της κοινωνίας, τότε ένα ελεύθερο πανεπιστήμιο δεν μπορεί να εξυπηρετήσει αυτόν το στόχο. Είναι χαρακτηριστικό ότι το μήνυμα του προέδρου του University of Palestine στην Γάζα ξεκινά με την φράση «Στο Όνομα του Αλλάχ του Ελεήμονος». Σε όλα τα προγράμματα σπουδών, όπως για παράδειγμα της πληροφορικής, μηχανικών, της ιατρικής υπάρχουν υποχρεωτικά μαθήματα όπως «Μελέτη του Κορανίου» (3-4 μαθήματα στα προγράμματα σπουδών), «Μελέτη του Ισλαμικού Κόσμου», «Μελέτες στο Κοράνι και τις Επιστήμες του», «Παλαιστινιακές Σπουδές». «Το παρόν του Ισλαμικού Κόσμου», «Ισλαμικά Καθεστώτα», «Μελέτες του Χαντίθ». Επομένως σε ένα πανεπιστήμιο που στοχεύει στην καλλιέργεια του ακραίου και φανατικού ισλαμισμού, οι Παλαιστίνιοιεπιστήμονες της διασποράς δεν φαίνεται να έχουνθέση. Κατά συνέπεια, ακόμη και αυτοί που διδάσκουν των υπόλοιπα μαθήματα των μηχανικών κλπ, να είναι χαμηλού επιπέδου.
Τέλος, όπως σημειώνει ο Acemoglu, οι θεσμοί δεν έχουν ουδέτερο περιεχόμενο. Καθορίζουν την διανομή του εισοδήματος και του πλούτου. Οι ελίτ της Παλαιστίνης, τόσο η Παλαιστινιακή Αρχή όσο και η Χαμάς, κρατώντας το βιοτικό επίπεδο των Παλαιστινίων χαμηλό, και βασισμένες στην «θυματοποίηση» καταφέρνουν να αντλούν σημαντικά χρηματικά κεφάλαια από τους δωρητές και να απολαμβάνουν επίπεδο ζωής που ο μέσος Παλαιστίνιος δεν μπορεί καν να φανταστεί.
Κλείνοντας, σημειώνω ότι το αίσθημα της «θυματοποίησης» επικρατούσε στο Ισραήλ μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980. Κρατούσε το Ισραήλ υπανάπτυκτο λόγω της συνεχούς εξωτερικής βοήθειας. Τότε αποφάσισαν ως κοινωνία ότι θα έπρεπε να προχωρήσουν με τις δικές τους δυνάμεις. Το αποτέλεσμα γνωστό. Ίσως ήλθε η ώρα και η Παλαιστίνη να σταματήσει την «θυματοποίηση» και να κοιτάξει μπροστά.
Ο κ. Νίκος Χ. Βαρσακέλης είναι καθηγητής στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών ΑΠΘ
