Στις 31 Δεκεμβρίου 1944 ανέλαβε τα καθήκοντα του αντιβασιλέα ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, ενώ στις 3 Ιανουαρίου 1945 ορκίστηκε η κυβέρνηση του Νικολάου Πλαστήρα. Και στις δύο εξελίξεις πρωταγωνίστησε ο βρετανικός παράγοντας οποίος, όπως είχα αναφέρει σε προηγούμενο κείμενό μου, ήθελε τα ταχύτερο δυνατό να απεμπλακεί από την Ελλάδα, μεταφέροντας τις εμπειροπόλεμες δυνάμεις του στο μέτωπο της Ιταλίας.
Οι Βρετανοί, και στη συνέχεια οι Αμερικάνοι, προτιμούσαν να βρίσκονται στο τιμόνι της Ελλάδας κεντρώοι—φιλελεύθεροι πολιτικοί, κυρίως για να καθησυχάζουν τα δικά τους κέντρα λήψης των αποφάσεων τα οποία ελάχιστη εκτίμηση έτρεφαν για τους πολιτικούς του Λαϊκού κόμματος και των συγγενικών προς αυτό κομμάτων. Συγχρόνως ο Πλαστήρας, λόγω του παρελθόντος του μπορούσε να επικοινωνήσει με τους αξιωματικούς του ΕΛΑΣ που προέρχονταν από τον χώρο των αποτάκτων του 1935, ενώ ήταν αποδεκτός και από τους σκληρούς αντικομμουνιστές του κόμματος των Φιλελευθέρων. Ο επιθετικός τρόπος που αντιμετώπισε τον Γιώργο Σιάντο στη σύσκεψη του υπουργείου Εξωτερικών τα Χριστούγεννα του 1944 του έδωσε πόντους για τη συνέχεια.
Ο ΕΛΑΣ αποχώρησε συντεταγμένα από την Αθήνα στις 5 Ιανουαρίου 1945 και από τη Θεσσαλονίκη στις 17 Ιανουαρίου. Ηγεσία και αντάρτες πορεύθηκαν από την Αθήνα προς τα Τρίκαλα, ενώ από τη Θεσσαλονίκη η ηγεσία του ΚΚΕ και της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας προς την Βέροια. Ευθύς ως αποχώρησαν οι Ελασίτες από το Λεκανοπέδιο άρχισαν να ανακαλύπτονται οι ομαδικοί τάφοι όπου ήταν θαμμένα τα θύματα της ΟΠΛΑ και της Πολιτοφυλακής. Ήταν κάτι το πρωτοφανές για τους κατοίκους της Αθήνας και του Πειραιά, καθώς ακόμα και στις πιο έντονες στιγμές του Εθνικού Διχασμού δεν υπήρξαν τέτοιας εκτάσεως εγκληματικές ενέργειες κατά των πολιτικών αντιπάλων. Έτσι, όπως σημειώνει και ο Σόλων Γρηγοριάδης, «ένας αντικομμουνιστικός άνεμος άρχισε να πνέει στην Αττική». Σε αυτό συνέτεινε και η θέα των κατεστραμμένων περιουσιών, καθώς και η τύχη των ομήρων. Οι τελευταίοι άρχισαν να επιστρέφουν μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας. Οι πλέον επώνυμοι από αυτούς με συνεντεύξεις τους και κείμενά τους στις εφημερίδες εξιστορούσαν τα όσα πέρασαν κατά τη διάρκεια της ομηρίας τους. Καταστάσεις πρωτόγνωρες μέχρι τότε.
Στα τέλη Φεβρουαρίου με αρχές Μαρτίου 1945 ξεκίνησε η επιστροφή στην Αθήνα με βρετανικά καμιόνια και των Ελασιτών που είχαν καταφύγει στα Τρίκαλα. Στα κινηματογραφημένα επίκαιρα είναι καταγεγραμμένες οι επιθέσεις που δέχονταν από ένα οργισμένο πλήθος πολιτών στα σημεία όπου τους άφηναν τα καμιόνια, ενώ το ίδιο σκηνικό επικρατούσε και στον Πειραιά κατά την άφιξη των αιχμαλώτων Ελασιτών από τα στρατόπεδα φύλαξης στην Αίγυπτο. Τέλος, στα μέσα Μαρτίου ξεκίνησε η πρώτη δίκη στο κακουργιοδικείο Πειραιά μελών της ΟΠΛΑ. Κατηγορούνταν για τη συμμετοχή σε δολοφονίες 400 πολιτών.
Ενώ αυτό ήταν το κλίμα στην Αθήνα και τον Πειραιά, στη Θεσσαλονίκη η κατάσταση ήταν διαφορετική. Έλλειπαν 50.000 κάτοικοί της, η συντριπτική πλειοψηφία της ισραηλιτικής της κοινότητας. Τον χειμώνα του 1945 ο πόλεμος μπορεί να είχε μεταφερθεί μέσα στη Γερμανία, όμως ήταν άγνωστο πότε και πώς θα λήξει, όπως υπήρχε και πλήρης άγνοια για το τι γινόταν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Οι πρώτες πληροφορίες ήταν τόσο τρομακτικές, ώστε δε γινόταν πιστευτές. Περιέγραφαν το ασύλληπτο.
Στη Θεσσαλονίκη η ζωή επέστρεψε στους κανονικούς ρυθμούς διότι δεν υπήρξαν καταστροφές κτιρίων, δρόμων και υποδομών σαν αυτές που έγιναν στην Αθήνα κατά τα Δεκεμβριανά. Οι εφημερίδες άρχισαν να κυκλοφορούν όλες, χωρίς περιορισμούς, ενώ και στον χώρο της Δικαιοσύνης αποκαταστάθηκε αμέσως η τάξη. Οι εκπρόσωποι της κυβέρνησης Πλαστήρα στη Βόρεια Ελλάδα, οι Δημάδης, Καλλιγκάτσης, Μανέτας—άπαντες προερχόμενοι από το κόμμα Φιλελευθέρων—ανέλαβαν αμέσως τα καθήκοντά τους και το πρώτο μέλημά τους ήταν η εμπέδωση του αισθήματος της ασφάλειας. Η εμφάνιση των Εθνοφυλάκων στις αρχές Μαρτίου 1945 συνέβαλε σε αυτό. Αρχές Μαρτίου άρχισαν να επιστρέφουν στη Θεσσαλονίκη και οι επιζήσαντες όμηροι του ΚΚΕ των στρατοπέδων της Αρδέας. Από τους 1250 επέστρεψαν οι 600. Οι υπόλοιποι δολοφονήθηκαν είτε κατά την πορεία είτε κατά τη διάρκεια της ομηρίας τους.
Στην υπόλοιπη Ελλάδα η τρομοκρατία που ασκούσαν οι οργανώσεις του ΚΚΕ δεν είχε κοπάσει το πρώτο τρίμηνο του 1945. Παρά την συνεχή ανακάλυψη μαζικών τάφων και την οργή που προκαλούσαν στις τοπικές κοινωνίες, το κράτος δεν είχε εμφανιστεί ακόμα. Οι εθνοφύλακες εμφανίζονταν πρώτα στα αστικά κέντρα της επαρχίας και αρκετά αργότερα στα ημιαστικά κέντρα και στα χωριά. Αυτό το κενό το κάλυψαν οι ομάδες των συγγενών των θυμάτων των κομμουνιστών οι οποίες αυτοοργανώθηκαν και άρχισαν το κυνήγι των δολοφόνων των οικείων τους. Όμως οι περισσότεροι από αυτούς ταξίδευαν ήδη για το Μπούλκες, ενώ άλλοι, για να γλιτώσουν από την οργή αυτών των ομάδων, ανέβηκαν στα βουνά ή κατέφυγαν στην ανωνυμία που προσέφερε η Αθήνα.
Το πρώτο τρίμηνο του 1945 σηματοδοτούσε με τη συμφωνία της Βάρκιζας τη βούληση να κυλήσουν ομαλά οι εξελίξεις. Όμως, όπως συμβαίνει σε αυτές τις μεταβατικές περιόδους, η δυναμική των γεγονότων, η αντίσταση της μνήμης και ο απρόβλεπτος παράγοντας, αυτές είναι οι μεταβλητές που επικαθορίζουν και διαμορφώνουν τις συνειδήσεις των δρώντων υποκειμένων, συλλογικών και ατομικών, ακυρώνοντας άνωθεν και έξωθεν σχεδιασμούς και διευθετήσεις in vitro.
