Οι Ruchir Agarwal και Patrick Gaule στο άρθρο τους «The Talent Equation» θέτουν τρία βασικά ερωτήματα: Πώς μπορούμε να εντοπίσουμε τα ταλέντα; Τι υποστήριξη χρειάζονται τα λαμπρά μυαλά για να ευδοκιμήσουν; Και ποιο είναι το κόστος για την κοινωνία όταν σπαταλιέται ταλέντο;
Ας το πιάσουμε από την αρχή. Με τον όρο ταλέντο ορίζουμε την ικανότητα ενός ατόμου να επιλύει με αποτελεσματικό τρόπο καινοτόμα προβλήματα στα χρόνια μέχρι το τέλος της εφηβείας του. Το ταλέντο διαμορφώνεται τόσο από τις έμφυτες ικανότητές του όσο και από την μάθηση. Το ταλέντο φαίνεται στο πόσο γρήγορα οι άνθρωποι κατανοούν τα μαθηματικά, τις επιστήμες ή τις τέχνες, πόσο φυσικά ασχολούνται με τις προκλήσεις, πόσο δημιουργικά εφαρμόζουν τη γνώση σε άγνωστες καταστάσεις και πώς επιμένουν μέχρι να φτάσουν σε λύσεις. Ο Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ έγραψε την πρώτη του συμφωνία, τη συμφωνία Αρ. 1 σε Μι ύφεση μείζονα, το 1764 όταν ήταν μόλις 8 ετών και επειδή ο πατέρας του ήταν άρρωστος δεν επέτρεπαν στον μικρό Βόλφγκανγκ να παίζει πιάνο! Η έμφυτη ικανότητα σε συνδυασμό με την εκπαίδευση που έλαβε από τον πατέρα του Λεοπόλδο ήταν το άριστο κράμα που οδήγησε τον μικρό Βόλφγκανγκ. Η ιστορία δείχνει πώς ένα εξαιρετικό άτομο μπορεί να μεταμορφώσει έναν ολόκληρο τομέα, από τη φυσική του Άλμπερτ Αϊνστάιν που άνοιξε το δρόμο για την πυρηνική ενέργεια μέχρι τον Στιβ Τζομπς που άλλαξε τον κόσμο της επικοινωνίας.
Για την οικονομική επιστήμη, η κατανομή ταλέντων στην κοινωνία μπορεί να βοηθήσει την οικονομική ανάπτυξη, όπως υποστήριξε ο οικονομολόγος William Baumol στο έργο του για την παραγωγική και μη παραγωγική επιχειρηματικότητα. Επίσης οι K. Murphy, ο A. Shleifer και ο R. Vishny έδειξαν ότι η ανάπτυξη εξαρτάται από την κατανομή ταλέντων και τα έθνη ευδοκιμούν όταν τα πιο λαμπρά μυαλά τους γίνονται ερευνητές, μηχανικοί ή επιχειρηματίες και όχι όταν ξοδεύουν το ταλέντο τους, για παράδειγμα, βρίσκοντας τρόπους για την χειραγώγηση αγορών (χρηματοκονομολόγοι) και νομικών συστημάτων (νομικοί).
Μόλις το 20% των ιδρυτών νεοφυών επιχειρήσεων είχαν ως πρωτεργάτη γυναίκαΤο μακροοικονομικό κόστος των αναξιοποίητων ταλέντων είναι συγκλονιστικό. Οι X. Jaravel, E. Einio και J. Feng (2023) υπολόγισαν ότι η ισότητα των φύλων στην πρόσβαση σε σταδιοδρομία στην τεχνολογία και την καινοτομία θα μπορούσε να ενισχύσει την αύξηση της παραγωγικότητας κατά 70%. Ένα τέτοιο σημαντικό κέρδος θα είχε σημαντικές επιπτώσεις στην κοινωνική ευημερία.
Εάν λοιπόν η σπατάλη ταλέντων αποτελεί σημαντικό κόστος για την οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας, είναι ενδιαφέρον να εξετάσουμε την περίπτωση της Ελλάδας. Θα χρησιμοποιήσω στατιστικά στοιχεία που παρέχει η ΜΟΔΙΠ του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Μπορούμε να δούμε τα στατιστικά στοιχεία και από άλλα πανεπιστήμια της χώρας, αλλά το πιθανότερο είναι η συμπεριφορά να είναι ανάλογη.
Προπτυχιακοί φοιτητές: Εξετάζουμε τα τμήματα μηχανικών, φυσικής, μαθηματικών, πληροφορικής που έχουν, άμεση σχέση με την τεχνολογία και την καινοτομία. Στα δύο τμήματα του πολυτεχνείου, μηχανολόγων και ηλεκτρολόγων μηχανικών και μηχανικών ηλεκτρονικών υπολογιστών οι γυναίκες αποτελούν μόλις το 15,2% και 18,4% του συνόλου των φοιτητών. Στο τμήμα πληροφορικής το 21,3% και στο τμήμα φυσικής το 30%. Στο τμήμα των μαθηματικών αντιστοιχούν στο 40%. Αντίστροφα, στα τμήματα παιδαγωγικής και φιλολογίας οι γυναίκες φτάνουν στο 93,5% στο τμήμα προσχολικής αγωγής και στο 85% στο τμήμα ψυχολογίας. Επομένως, τα στατιστικά στοιχεία για τους προπτυχιακούς φοιτητές δείχνουν ότι όσον αφορά αυτό που ονομάζουμε σκληρές – τεχνολογικές επιστήμες η κατανομή είναι συντριπτική υπέρ των ανδρών, ενώ στις μη τεχνολογικές επιστήμες η κατανομή είναι συντριπτικά υπέρ των γυναικών. Να σημειώσω ότι στο μόνο τμήμα του πολυτεχνείου που υπερτερούν συντριπτικά οι γυναίκες είναι το τμήμα αρχιτεκτονικής.
Μεταπτυχιακοί φοιτητές. Εκτός από το τμήμα πληροφορικής, όπου οι γυναίκες αντιστοιχούν στο 17,2% του συνόλου των μεταπτυχιακών φοιτητών, φαίνεται ότι στα υπόλοιπα τεχνοκρατικά τμήματα να βελτιώνεται η συμμετοχή των γυναικών. Για παράδειγμα στα τμήματα των μηχανολόγων και των ηλεκτρολόγων η συμμετοχή των γυναικών αυξάνει στο 44% περίπου. Η συντριπτική πλειοψηφία γυναικών σε σχέση με το σύνολο των μεταπτυχιακών φοιτητών είναι πάλι στα μη τεχνολογικά τμήματα, όπως η προσχολική αγωγή με 93%, η γερμανική φιλολογία με 90%, η ψυχολογία με 85%.
Ας δούμε τώρα τους διδακτορικούς φοιτητές, δηλαδή τους φοιτητές και φοιτήτριες που, μέσω της έρευνας που εκπονούν, δημιουργούν την νέα γνώση. Στα τμήματα των μηχανολόγων, ηλεκτρολόγων και πληροφορικής, οι γυναίκες που κάνουν έρευνα σε διδακτορικό επίπεδο αντιστοιχούν στο 19%, 21% και 24,5% αντίστοιχα. Στα τμήματα φυσικής και μαθηματικών αντιστοιχούν στο 34% και 40%. Και πάλι οι γυναίκες υποψήφιες για διδακτορικό δίπλωμα υπερτερούν συντριπτικά στα τμήματα που αναφέραμε παραπάνω.
Από την παράθεση των παραπάνω στατιστικών στοιχείων προκύπτει ότι οι γυναίκες αποφεύγουν συστηματικά τις σχολές και τα τμήματα που συνδέονται άμεσα με την τεχνολογία και την καινοτομία. Αυτή η απόφαση συνιστά σπατάλη ταλέντου. Στατιστικά, δεν γίνεται το μισό του πληθυσμού, οι γυναίκες, να μην έχουν την δυνατότητα να σπουδάσουν σε τεχνολογικές σχολές. Αυτή η σπατάλη ταλέντου επηρεάζει την αύξηση της παραγωγικότητας, και της κοινωνικής ευημερίας.
Γιατί όμως οι γυναίκες δεν επιλέγουν τεχνολογικές σχoλές; Η απάντηση ότι αυτές δεν ταιριάζουν στις γυναίκες είναι α-νόητη και αντιβαίνει στη φύση του ανθρώπου. Άρα η απάντηση βρίσκεται στα κοινωνικά στερεότυπα που επικρατούν στην ελληνική κοινωνία και όχι μόνο. Τα οποία επηρεάζουν τις αποφάσεις των νέων γυναικών όταν επιλέγουν τις σπουδές τους. Επιπλέον ο επαγγελματικός προσανατολισμός στο λύκειο πάσχει και έχει τεράστια ευθύνη. Εάν δεν αλλάξει αυτή η κοινωνική στάση, η Ελλάδα θα διατηρεί ένα μόνιμο έλλειμμα παραγωγικότητας και ευημερίας. Κλείνοντας να σημειώσω ότι μόλις το 20% των ιδρυτών νεοφυών επιχειρήσεων είχαν ως πρωτεργάτη γυναίκα. Πολλά πρέπει να αλλάξουν για να καταφέρει η χώρα να εκμεταλλευτεί τα ταλέντα που χάνονται.
Ο κ. Νίκος Χ. Βαρσακέλης είναι καθηγητής στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών ΑΠΘ
