Ένα νέο βιβλίο έρχεται να φωτίσει τις πρώτες φάσεις της πολιτικής και πνευματικής του πορείας, μέσα από τα αδημοσίευτα Τετράδιά του που καταγράφουν τα χρόνια 1902–1904. Την επιμέλεια της έκδοσης υπογράφει ο Νώντας Τσίγκας, ερευνητής που εδώ και χρόνια μελετά με επιμονή και συστηματικότητα το έργο και το αρχείο του Δραγούμη.
Το βιβλίο «Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου–Τα αδημοσίευτα τετράδια 1902-1904», σε επιμέλεια του Νώντα Τσίγκα, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πατάκη, αναδεικνύει τον 23χρονο Δραγούμη, που καταφθάνει τον Νοέμβριο του 1902 στο Μοναστήρι της τουρκοκρατούμενης Μακεδονίας. Εκεί, πέρα από τα προξενικά καθήκοντά του, ο νεαρός διπλωμάτης ιδρύει την «Άμυνα», οργανώνει τις ελληνικές κοινότητες και αντιμετωπίζει τη βουλγαρική τρομοκρατία. Οι σελίδες των Τετραδίων αποτυπώνουν όχι μόνο τη δράση του αλλά και την προσωπική του διαδρομή: τους έρωτες που άφησε στην Αθήνα, τις φιλοσοφικές του αναζητήσεις και τις διαρκείς εσωτερικές του συγκρούσεις. Κυρίως αφήνουν να ακουστεί η φωνή του Δραγούμη που εξακολουθεί να συγκινεί και να θέτει ερωτήματα για τον πολιτισμό, την Ιστορία και την πνευματική κληρονομιά της Ελλάδας.
Ο Ίων Δραγούμης με τη στολή του διπλωματικού σώματος (λεπτομέρεια φωτογραφίας). Πηγή: Αρχείο Ίωνος Δραγούμη (ΑΣΚΣΑ)
Προηγήθηκε το 2021 η έκδοση «Δραγούμης Ίων, Τα “κρυμμένα”ημερολόγια, Οκτώβριος 1912 – Αύγουστος 1913», με εισαγωγή-επιμέλεια-επίμετρο-σχόλια επίσης του Νώντα Τσίγκα (Εκδόσεις Πατάκη).
«Η πολύχρονη ενασχόλησή μου με τα αδημοσίευτα τετράδια του Ίωνος Δραγούμη και η επίγνωση της περιπετειώδους, και λειψής μέχρι τώρα δημοσίευσής τους, συχνά μου έκαψε τα χέρια», σημειώνει στον πρόλογο ο επιμελητής της έκδοσης. Όσο για την αφετηρία και τα αίτια του ερευνητικού του ενδιαφέροντος, ο ίδιος εξηγεί: «Ορισμένα πράγματα γίνονται ανεπαίσθητα, με τον χρόνο. Πιθανότατα το πρώτο ερέθισμα ήταν ο περίεργος θάνατος του Δραγούμη, τον Ιούλιο του 1920, με τον τρόπο που επισυνέβη. Αλλά αυτό που φάνηκε στην πορεία είναι η λήθη που έπεσε πάνω στο έργο του Ίωνα Δραγούμη ήταν το κεντρί».
Τα τετράδια, υποστηρίζει ο κ. Τσίγκας, αποτελούν το σπουδαιότερο κατάλοιπο του Δραγούμη, τη σημαντικότερη παρακαταθήκη και μαρτυρία για την πνευματική του ζωή και για το πολιτικό του έργο. «Έχουν δημοσιευθεί εν μέρει μέχρι το 1988, μέσα σε μια τριετία από τις εκδόσεις Ερμής και έκτοτε πάνω από το μισό υλικό παρέμεινε αδημοσίευτο με μιαν αόριστη υπόσχεση ότι κάποια στιγμή θα δημοσιευτεί», επισημαίνει.
«Τα Τετράδια αυτά δεν είναι ούτε ημερολόγια ούτε απομνημονεύματα», διευκρινίζει ο ερευνητής. «Ανήκουν ασφαλώς στον αυτοαναφορικό λόγο, στις “γραφές του εγώ”, με επήρειες από τον Σταντάλ ή τον Ρουσσό, όπου ο Δραγούμης περιγράφει πιο συχνά “ηθικά γεγονότα” ή “γράφει το εαυτό” του». Είναι ένα κατάλοιπο το οποίο ο Δραγούμης έχει χαρακτηρίσει ως το σημαντικότερο έργο του. «“Μες στα Τετράδιά μου θα με βρεις ολόκληρο, ω αναγνώστη” μάς λέει. Και αλλού “θέλω να αφήσω κάτι πιο αιώνιο από τον εαυτό μου· και αυτό θα είναι ίσως το ημερολόγιο τούτο, μονάχα”».
Ο Ίων Δραγούμης (1903). Πηγή: Αρχείο Ίωνος Δραγούμη (ΑΣΚΣΑ)
Το ερώτημα που συχνά τίθεται είναι ποια όψη του Ίωνα Δραγούμη αναδύεται καθαρότερα μέσα από αυτές τις σελίδες. «Ο Δραγούμης είναι ο ίδιος μια διαδρομή. Είναι πολλά πρόσωπα μέσα σε ένα πρόσωπο. Ένας άνθρωπος σε συνεχή πνευματική κίνηση, που έζησε πολλές ζωές μέσα σε μία», απαντά ο ΝώνταςΤσίγκας.
Στα Τετράδια της περιόδου 1902–1904, οι πολιτικές θέσεις δεν εμφανίζονται με τη μορφή συστηματικής θεωρίας. «Δεν συναντάμε τις πολιτικές του απόψεις σε πλήρη ανάπτυξη. Αυτές αναδεικνύονται καλύτερα με τον υπομνηματισμό. Εκεί όμως φαίνεται καθαρά ο στοχαστικός Ίων: η πορεία του από τον Μπαρές και τον Νίτσε μέχρι τον ανθρωπισμό και τον σοσιαλισμό», εξηγεί ο επιμελητής της έκδοσης. Παράλληλα, ξεχωρίζει ο συγγραφέας Δραγούμης και ο δημοτικιστής. «Κυρίως βλέπουμε τον σημαντικό δημοτικιστή, από τους πρώτους που γράφει σε μια γλώσσα απολύτως σύγχρονη, φρέσκια και ζωντανή, αλλά και τον στιλίστα λογοτέχνη που επηρέασε συγγραφείς όπως τον Ν. Καζαντζάκη, τον Γ. Θεοτοκά, τον Κλ. Παράσχο ή τον Γιώργο Ιωάννου, ο οποίος, όπως έλεγε, διδάχτηκε από τον Δραγούμη την πρωτοπρόσωπη γραφή».
Ο Μακεδονικός Αγώνας και η μυστική αποστολή
Ιστορικά, η περίοδος που καλύπτουν τα Τετράδια συμπίπτει με την πρώτη φάση του Μακεδονικού Αγώνα. «Αναφερόμαστε στην περίοδο από το καλοκαίρι του 1902 έως το τέλος του 1904. Είναι η περίοδος λίγο πριν μετακινηθεί ο Δραγούμης στο Μοναστήρι ως προξενικός υπάλληλος και στη συνέχεια οι διαρκείς μετακινήσεις από εκεί στις Σέρρες, στον Πύργο (το σημερινό Μπουργκάς) της Ανατολ. Ρωμυλίας, στη Φιλιππούπολη και ξανά στο Μοναστήρι», επισημαίνει ο ΝώνταςΤσίγκας.
Το Προξενείο Μοναστηρίου (Βιτωλίων). Από εδώ ξεκίνησε η εθνική δράση του Ίωνος Δραγούμη. Πηγή: Αρχείο Ίωνος Δραγούμη (ΑΣΚΣΑ)
Η κινητικότητα αυτή δεν είναι απλώς γεωγραφική ούτε δηλώνει απλώς την «δυσανεξία» της υπηρεσίας στη δράση του νεαρού κατώτερου τότε διπλωματικού υπαλλήλου. «Σε κάθε προξενείο έμενε τρεις με τέσσερις μήνες –στο Μοναστήρι περισσότερο–και παντού άφησε έντονο αποτύπωμα. Πέρα από το καθαρά υπηρεσιακό έργο, υπήρχε και μια δεύτερη, μυστική αποστολή: η άμυνα και οργάνωση των ελληνικών κοινοτήτων απέναντι στη βουλγαρική τρομοκρατία και η ενδυνάμωση του ελληνισμού».
Η πολιτική διαδρομή του «αταξινόμητου» Ίωνα Δραγούμη παραμένει μέχρι σήμερα αντικείμενο έντονης διαμάχης. «Υπάρχουν πάρα πολλοί και συχνά αντιφατικοί χαρακτηρισμοί: υπερτιμημένος, αντιδραστικός, αντιφατικός, αντικοινοβουλευτικός, αυταρχικός, ακόμη και “πρωτοφασίστας” ή “ρατσιστής”.Πρόκειται για απίστευτες στρεβλώσεις», τονίζει ο κ. Τσίγκας.
Η προσχώρησή του στο αντιβενιζελικό στρατόπεδο κατά τον Εθνικό Διχασμό φαίνεται να έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη μεταγενέστερη αποδοχή ή απόρριψή του. Ωστόσο, η εικόνα αυτή συχνά αγνοεί κρίσιμα δεδομένα. «Μέχρι το 1911 ήταν στενός συνεργάτης του Βενιζέλου, προϊστάμενος στο Β΄ Πολιτικό Γραφείο του Υπουργείου των Εξωτερικών και χειριστής κρίσιμων υποθέσεων: της οργάνωσης των κοινοτήτων στην Κωνσταντινούπολη, της υπεράσπισης του έξω ελληνισμού,της προετοιμασίας της ανεξαρτησίας των νήσων του Αιγαίο και της Δωδεκανήσου και, κυρίως, της απελευθέρωσης της Ικαρίας και του Καστελλόριζου», επισημαίνει ο ερευνητής. «Δεν ήταν κομματικά ενταγμένος. Παρέμεινε ανεξάρτητος βουλευτής Φλώρινας, ακόμη και όταν εξορίστηκε το 1917 επί δυόμισι χρόνια στην Κορσική και τη Σκόπελο», προσθέτει. Η σημερινή χρήση του ονόματός του, πιστεύει, είναι συχνά προβληματική. «Κάποιοι τον επικαλούνται συχνά, όμως θεωρώ ότι δεν έχουν ουσιαστική σχέση μαζί του, ιδίως όταν τον συνδέουν αυθαίρετα με ακροδεξιές οργανώσεις. Επικαλούνται το όνομά του, αποσπώντας φράσεις από το έργο του και κάνοντάς τες εργαλείο ιδεολογικής χρήσης». Με τον ίδιο τρόπο, όμως, ήρθε και η απόρριψη από τα αριστερά. «Και εδώ προκύπτει ένα μεγάλο ζήτημα: γιατί ο πανεπιστημιακός χώρος και όσοι όφειλαν να ασχοληθούν σοβαρά με τον Δραγούμη δεν το έκαναν;» αναρωτιέται ο ΝώνταςΤσίγκας. «Πρόκειται για τον πρώτο μεγάλο μαχητή της δημοτικής γλώσσας (στην εταιρία Εθνική γλώσσα, στο Αδελφάτο της Πόλης, στον Εκπαιδευτικό Όμιλο ο Δραγούμης πρωτοστατεί) κι όμως σχεδόν ούτε αυτό δεν μελετάται επαρκώς».
«Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου»
Ο τίτλος της έκδοσης συμπυκνώνει την υπαρξιακή στάση του Ίωνα Δραγούμη. «Η φράση προέρχεται από τα Ημερολόγια και συνοψίζει τη στάση ζωής του: έναν άνθρωπο βαθιά αυτοαναλυόμενο, που διαρκώς αναρωτιέται τι είναι αλήθεια, τι κρύβεται πίσω από τις λέξεις», εξηγεί ο κ. Τσίγκας.
Ο επιμελητής της έκδοσης Νώντας Τσίγκας
Αυτή η εσωτερική αναζήτηση αποτελεί μέρος της ευρωπαϊκής του παιδείας, η οποία λειτουργεί αδιάκοπα μέσα του. Παράλληλα, όμως, βλέπει το όραμα του ελληνισμού που απελευθερώνεται από τον οθωμανικό ζυγό και αναζητά μια νέα έκφραση. «Αυτές είναι οι ίδιες συνδέσεις που συναντάμε και στον Ρήγα. Κάποια στιγμή αυτή η σκέψη εκφράζεται λογοτεχνικά, άλλοτε με τη δράση, άλλοτε με την ίδια την πράξη και την ενέργεια: “Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου. Άμα τον κάψω όλον θα είμαι πεθαμένος. Θέλω να καίω πάντα. Γιατί καίοντας τον εαυτό μου ζω δυνατά”».
Εξώφυλλο του βιβλίου
Ίσως και μέσα στο 2026, όπως επισημαίνει ο Νώντας Τσίγκας θα κυκλοφορήσει από το Ίδρυμα Τάκης Σινόπουλος η συλλογή με τα Ποιητικά Άπαντα του Δραγούμη που έχει συγκεντρώσει και υπομνηματίσει ο ίδιος. Επίσης, ο τόμος που αφορά την Αλεξάνδρεια, την περίοδο του Δεδέαγατς και τα πρώτα χρόνια της Κωνσταντινούπολης (1905-1908), ολοκληρώνει ουσιαστικά το υπόλοιπο του αδημοσίευτου, για ένα και πλέον αιώνα, υλικού των Τετραδίων του Δραγούμη. «Όλα αυτά θα τεθούν πια στη διάθεση του αναγνώστη και ελπίζω ότι, ύστερα από αυτήν την μακρόχρονη αποσιώπηση και απόκρυψη, το έργο του Ίωνα Δραγούμη θα φωτιστεί και θα αναγνωριστεί», τονίζει ο ερευνητής.
