«Η Επανάσταση του 1821 δεν ήταν μια ευθύγραμμη πορεία προς την ελευθερία. Ήταν ένα μωσαϊκό από συγκρούσεις, όνειρα, λάθη, θυσίες και, κυρίως, ασύλληπτο πείσμα», επισημαίνει ο συγγραφέας. Με αφετηρία τρεις δεκαετίες έρευνας, ο ίδιος συνδυάζει πρωτογενείς πηγές, επιτόπια μελέτη στα πεδία των μαχών και συνομιλίες με ειδικούς, επιχειρώντας μια ισορροπημένη και τεκμηριωμένη ανάγνωση του Αγώνα.
«Το βιβλίο αυτό είναι καρπός έρευνας 30 χρόνων. Η πρώτη ιστορία γράφτηκε το 1996, για το περιοδικό Στρατιωτική Ιστορία», εξηγεί ο Νίκος Γιαννόπουλος. «Κατά τη διάρκεια όλων αυτών των χρόνων έχω αναθεωρήσει πάρα πολλές ιστορίες. Έχω σβήσει, έχω ξαναγράψει. Γιατί η ιστορία δεν είναι μία αισθητική επιστήμη – νέες πηγές υποπίπτουν στην αντίληψή μου, νέες αναλύσεις. Έχω περπατήσει βήμα προς βήμα όλα τα πεδία των μαχών, όλες τις περιοχές πλην της Κρήτης. Έχω μιλήσει με ιστοριοδίφες της περιοχής, με ιστοριολάτρες, οι οποίοι έχουν και περισσότερα πράγματα να σου πουν εφόσον κατέχουν άριστα την τοπογραφία μιας περιοχής».
Ο συγγραφέας εντάσσει το έργο του σε έναν ευρύτερο διάλογο για την ιστοριογραφία του 1821. Όπως σημειώνει, το ζητούμενο είναι μια προσέγγιση που αποτυπώνει την πολυπλοκότητα της εποχής, χωρίς να υποβαθμίζει τη σημασία της θυσίας και του ιδεολογικού φορτίου της Επανάστασης. «Στον 19ο αιώνα και για μεγάλο μέρος του 20ού κυριαρχούσε μια ηρωοκεντρική αντίληψη, συνδεδεμένη με τις ανάγκες της εποχής. Σήμερα βλέπουμε μια διαφορετική τάση, όπου επιχειρείται η αποδόμηση παραδοσιακών αφηγήσεων μέσα από πιο μονομερείς προσεγγίσεις. Σε πολλές περιπτώσεις αυτή η λογική οδηγεί σε υποβάθμιση της θυσίας, της πίστης και του ιδεολογικού φορτίου της επανάστασης, με αποτέλεσμα να προκύπτει μια εξίσου περιοριστική ανάγνωση. Η επανάσταση είναι γεμάτη αντιφάσεις και απαιτεί μια σύνθετη προσέγγιση που λαμβάνει υπόψη όλες τις διαστάσεις της».
Νίκος Γιαννόπουλος
Γεγονότα που βρέθηκαν στο επίκεντρο αντιπαραθέσεων
Στο βιβλίο εξετάζονται γεγονότα που έχουν βρεθεί στο επίκεντρο αντιπαραθέσεων — το Ζάλογγο, η Νάουσα, τα Ψαρά, το Μεσολόγγι — μέσα από διασταύρωση πηγών και ιστορική τεκμηρίωση. Ο συγγραφέας επιμένει στη σημασία κατανόησης των γεγονότων στο ιστορικό τους πλαίσιο, με βάση τα αξιακά δεδομένα της εποχής και τονίζει: «Κατέληξα σε ιστορίες που αναδεικνύουν την Επανάσταση ως ένα σύνθετο φαινόμενο, όπου η στρατιωτική δράση συνυπάρχει με πολιτικές συγκρούσεις, ανθρώπινες προσωπικότητες και διεθνείς παρεμβάσεις. Κυρίως όμως με ενδιέφερε να δείξω ότι το αποτέλεσμα αυτού του αγώνα στηρίχθηκε σε ένα ασύλληπτο πείσμα και σε μια συλλογική αντοχή που ξεπερνά τα συνηθισμένα μέτρα. Όταν η πλειονότητα των πηγών επιβεβαιώνει ένα γεγονός, η συζήτηση οφείλει να βασίζεται σε τεκμήρια. Χρειάζεται επίσης να κατανοήσουμε ότι οι άνθρωποι εκείνης της εποχής λειτουργούσαν με διαφορετικά αξιακά δεδομένα. Πράξεις που σήμερα μοιάζουν ακραίες εντάσσονταν τότε σε ένα πλαίσιο τιμής, πίστης και συλλογικής ταυτότητας. Το ίδιο ισχύει για γεγονότα όπως η Νάουσα, τα Ψαρά ή το Μεσολόγγι, όπου η θυσία αποκτά κεντρικό ρόλο και συνδέεται άμεσα με τη θρησκευτική και κοινωνική πραγματικότητα της εποχής. Το συνεκτικό στοιχείο είναι η πίστη και η Επανάσταση έχει, όπως και να το κάνουμε, έναν χαρακτήρα ιερού πολέμου».
Στις σελίδες του βιβλίου ξεδιπλώνεται ένα ευρύ φάσμα επεισοδίων και προσώπων του Αγώνα, από τη δράση του Νικηταρά και τις αντιφάσεις του Παπαφλέσσα έως τη στρατηγική φυσιογνωμία του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη και την πορεία του Γεώργιου Καραϊσκάκη. Παράλληλα, αναδεικνύονται καθοριστικά γεγονότα όπως η άλωση της Τριπολιτσάς, το Μεσολόγγι, η Κλείσοβα, το Ζάλογγο και η Νάουσα, φωτίζοντας τόσο τις συγκρούσεις όσο και τα διλήμματα της εποχής.
Η ανθρώπινη διάσταση των ηγετών της Επανάστασης
Ο συγγραφέας απομακρύνεται από εξιδανικεύσεις, φωτίζοντας την ανθρώπινη διάσταση των ηγετών της Επανάστασης. «Οι ήρωες της Επανάστασης υπήρξαν βαθιά ανθρώπινες, σύνθετες και συχνά αντιφατικές προσωπικότητες», παρατηρεί. «Στην αρχή της έρευνάς μου είχα μια πιο εξιδανικευμένη εικόνα, η οποία σταδιακά άλλαξε. Να το πω λαϊκά: η Επανάσταση δεν γίνεται από αγγέλους. Ο Παπαφλέσσας είναι μια σκοτεινή προσωπικότητα. Αν όμως δεν ήταν αυτός, θα υπήρχε Επανάσταση; Κατάφερε να σύρει έναν ολόκληρο λαό στον αγώνα. Αυτή ακριβώς η ικανότητα υπέρβασης — να ξεπεραστούν αντιπαλότητες, πάθη, αντιζηλίες — είναι που καθιστά αυτούς τους ανθρώπους ιστορικά καθοριστικούς».
Για τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, επισημαίνει τη μακρά διαδρομή που διαμόρφωσε την ηγετική του φυσιογνωμία: «Πολύ λίγοι γνωρίζουμε ή ίσως ξεχνάμε ότι ο Κολοκοτρώνης το 1821 είναι ήδη 51 ετών. Έχει πίσω του, από την ηλικία των 12 ετών, μια πλούσια στρατιωτική δράση που τον καθιστά αυτό που είναι στην Επανάσταση: ο αδιαφιλονίκητος ηγέτης. Πριν από τον αγώνα έχει υπάρξει αξιωματικός του αγγλικού στρατού, κλέφτης, αρματολός, κουρσάρος, πειρατής. Αυτή η εμπειρία του έδωσε οξύνοια και ταχύτητα στη λήψη αποφάσεων».
Ως εκπαιδευτικός, ο Νίκος Γιαννόπουλος θέτει στο επίκεντρο και το ζήτημα της διδασκαλίας της ιστορίας: «Η διδασκαλία του 1821 χρειάζεται να αναδεικνύει τόσο τις φωτεινές όσο και τις σκοτεινές πτυχές του Αγώνα, διατηρώντας στο επίκεντρο τη συλλογική εμπειρία της θυσίας. Χιλιάδες άνθρωποι αγωνίστηκαν, υπέφεραν και θυσιάστηκαν για ιδανικά που ξεπερνούσαν το ατομικό τους συμφέρον».
