«1967–1974. Κουλτούρες σε αντιπαράθεση. Ζωή – Τέχνη – Προπαγάνδα»: Νέα έκθεση στο ΜΙΕΤ

Πολιτισμός

Ακούστε το άρθρο 8'

21.01.2026 | 08:00

Λευκή Σιλβέστρου/Χαροκαμένες

/ΜΙΕΤ, Συλλογή Έργων Τέχνης

Η έκθεση «1967–1974. Κουλτούρες σε αντιπαράθεση. Ζωή – Τέχνη – Προπαγάνδα», που ανοίγει την Πέμπτη 22 Ιανουαρίου 2026 στο Παράρτημα του ΜΙΕΤ (Βίλα Καπαντζή) στη Θεσσαλονίκη, εξετάζει πώς η επταετής δικτατορία διαμόρφωσε την καθημερινή ζωή, τις κοινωνικές νοοτροπίες και τις πολιτισμικές αξίες της χώρας.

Μέσα από τεκμήρια, έργα τέχνης, αφίσες και περιοδικά, η έκθεση φωτίζει τη διαρκή αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο κουλτούρες, την κρατική προπαγάνδακαι την ελεύθερη δημιουργία, αλλάκαι το πώς οι συγκρουόμενες αυτές κουλτούρες άφησαν ίχνη που εξακολούθησαν να επηρεάζουν τη δημόσια ζωή και τη συλλογική μνήμηστη μεταπολιτευτική Ελλάδα.

Στην έκθεση που διοργανώνει το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σε συνεργασία με τα Γενικά Αρχεία του Κράτους και το Αρχείο της ΕΡΤ, παρουσιάζονται τεκμήρια και έργα τέχνης από τις πλούσιες συλλογές τους. Στόχος δεν είναι να παρουσιαστεί μία απλή ιστορική αναδρομή αλλά να αποτυπωθεί μέσα από τα εκθέματα η ιδεολογικήπεριπέτειατης νεοελληνικής κοινωνίας κατά τη διάρκεια της επταετίας: Ησύγκρουσηανάμεσα στην προπαγάνδα της χούντας και στην αντίσταση της τέχνης, του θεάτρου, της λογοτεχνίας και του κινηματογράφου, ανάμεσαστην εξουσία και την ελευθερία, τη βία και την τέχνη, τηνκαταστολή και τηνελπίδα.

Τα εκθέματα περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, έργα τέχνης όπως μονοτυπίες του Δημοσθένη Κοκκινίδη, σκίτσατου Αλέξη Κυριτσόπουλου και αντιδικτατορικές αφίσες που κυκλοφορούσαν παράνομα στο εξωτερικό,εξώφυλλα περιοδικών καιδίσκων μεγάλων δημιουργώντης περιόδουαλλά και προπαγανδιστικές πινακίδες και εκδόσεις υπέρ της δικτατορίας. Παράλληλα, η έκθεση καταγράφει μέσα από φωτογραφικά ντοκουμέντα,κρίσιμες στιγμές της περιόδου, όπως τη στάση του αντιτορπιλικού Βέλος το 1973 και την ορκωμοσία της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας το 1974, καθώς και σκηνές από θεατρικές παραστάσεις της εποχής.

Προπαγανδιστική αφίσα του δικτατορικού καθεστώτος, ΓΑΚ

Ένα τεντωμένο σχοινί...

«Έχω την αίσθηση ότι η έκθεση αυτή απλώνει ένα νήμα ανάμεσα στο άκρως ζοφερό και το άκρως ελπιδοφόρο», γράφει στον χαιρετισμό του ο πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου της Εθνικής Τράπεζας και του ΜΙΕΤ, Γκίκας Χαρδούβελης. «Για τους ερευνητές που δούλεψαν γι’ αυτή την έκθεση, το νήμα αυτό είναι ένα τεντωμένο σχοινί στο οποίο πρέπει να βαδίσουν σαν σχοινοβάτες, σε μία άσκηση λεπτών ισορροπιών με στόχο την ιστορική ερμηνεία. Για μας τους υπολοίπους, τους επισκέπτες, το νήμα της έκθεσης μετατρέπεται στο μίτο που θα μας βοηθήσει να βρούμε, μέσα από το λαβύρινθο των βιωμάτων και της μνήμης, τη διέξοδο στο ξέφωτο της γνώσης και της κατανόησης».

Ο ιστορικός Τάσος Σακελλαρόπουλος, που είχε την επιστημονική επιμέλεια της έκθεσης, υπογραμμίζει ότι η δικτατορία δεν μπορεί να ιδωθεί ως μια απλή πολιτική παρένθεση. «Η δικτατορία 1967–1974 αποτέλεσε ένα γεγονός τομή για τη ζωή της σύγχρονης Ελλάδας, για τις πολιτικές, κοινωνικές, ηθικές και οικονομικές αξίες, όπως και για τις αξίες που συνδέονταν με την τέχνη και τις ποικίλες εκφάνσεις της». Η τομή αυτή, όπως υπογραμμίζει, δεν έκλεισε απλώς έναν ιστορικό κύκλο, αλλά τον έκλεισε βίαια και ανολοκλήρωτα, ακυρώνοντας τη «άνοιξη» της δεκαετίας του 1960, μια περίοδο ηθικής και πολιτιστικής αναζήτησης, με πρωταγωνιστή τη νεολαία.

Στη διάρκεια της δικτατορίαςαναπτύχθηκαν δύο αντικρουόμενες κουλτούρες. «Η μια ήταν η κουλτούρα της αδέσμευτης σκέψης, της τέχνης, της άμεσης και έμμεσης αντίστασης… Η άλλη ήταν η μάσκα της χουντικής βαρβαρότητας, η οποία μέσω της κρατικής προπαγάνδας, φιλολαϊκών οικονομικών μέτρων και ενός χυδαίου δήθεν πατριωτισμού πρόβαλλε την ελαφρότητα ως τέχνη», επισημαίνει ο κ. Σακελλαρόπουλος.

Μικρές «οάσεις ελευθερίας»

Σκίτσο του Αλέξη Κυριτσόπουλου

Κατά την επταετία η καθημερινότητα αποτέλεσε τον χώρο στον οποίο η ζωή και η αντίσταση συνυπήρχαν. Οι πολίτες ζούσαν υπό διαρκή επιτήρηση, ενώ ταυτόχρονα αναπτύσσονταν σιωπηλές μορφές αντίστασης, είτε μέσω της πολιτικής σκέψης είτε μέσω της τέχνης. Οι μικρές «οάσεις ελευθερίας» προέκυπταν σε χώρους όπως η μουσική, όπου η έντεχνη λαϊκή μουσική και η σύγχρονη σύνθεση αποτελούσαν μέσα επικοινωνίας και αντίστασης. Δίσκοι του Διονύση Σαββόπουλου, του Γιάννη Μαρκόπουλου, τα Ριζίτικα του Νίκου Ξυλούρη και οι κύκλοι τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκιστάθηκαν στηρίγματα στη ροή της ζωής των δημοκρατικών ανθρώπωνκατά τη δικτατορία και συνέβαλαν στο να διατηρηθεί ζωντανή η δημιουργική και ηθική διάσταση της ελληνικής κοινωνίας.

Το 1972 και ιδιαίτερα το 1973 σηματοδοτούν μια νέα φάση αντίστασης κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, όπως επισημαίνει ο επιμελητής της έκθεσης, με τοφοιτητικό κίνημα και τη μαζικοποίηση των δημόσιων δράσεων ναοδηγούν στην κορύφωση της επταετούς καταπίεσης. Το Κίνημα του Ναυτικού και η ανταρσία του αντιτορπιλικού Βέλος φανερώνουν τις ρωγμές στο καθεστώς και τη φθίνουσα επιρροή του στις ένοπλες δυνάμεις, ενώ η άοπλη εξέγερση των φοιτητών στο Πολυτεχνείο τον Νοέμβριο του 1973 και η βίαιη καταστολή της, η ανατροπή του Παπαδόπουλου από τον Ιωαννίδη και το πραξικόπημα στην Κύπρο καταλήγουνστην πιο σκοτεινή περίοδο της δικτατορίας.

Η πτώση της χούντας και η επιστροφή του Καραμανλή σηματοδοτούν την αποκατάσταση της δημοκρατίας και την αρχή της πορείας της σταδιακής ενσωμάτωσης της Ελλάδας στον σύγχρονο δυτικοευρωπαϊκό χώρο, με τηντέχνη και τον πολιτισμό νααναδεικνύονται σε κρίσιμα στοιχεία αυτής της μετάβασης.

Το πολιτισμικό DNA της Ελλάδας

Το αντιτορπιλικό Βέλος ΙΙ

Η έκθεση του ΜΙΕΤ επιχειρεί να δείξει πώς η δικτατορία επηρέασε όχι μόνο την πολιτική ζωή αλλά και το πολιτισμικό DNA της Ελλάδας. Μέσα από αφίσες, έγγραφα λογοκρισίας, εξώφυλλα στρατιωτικών εκδόσεων και δημοσιεύματα, όπως τα «Στενό γιλέκο μου φορούν» και ο «Ταχυδρόμος», αποτυπώνεται η προσπάθεια της χούντας να ελέγξει τη δημόσια σφαίρα και να καθορίσει ποιοι ιδεολογικοί και αισθητικοί κώδικες θεωρούνται επιτρεπτοί.

Το καθεστώς αποτέλεσε «συγκεχυμένο μείγμα αυταρχισμού, λαϊκισμού, υπερσυντηρητισμού και ψευδοριζοσπαστισμού, που έδειχνε ποτέ να μην πτοείται από το φόβο του γελοίου», σημειώνειο αρχειονόμος -ιστορικός των Γενικών Αρχείων του Κράτους Γιάννης Γκλαβίνας στον κατάλογο της έκθεσης. Ο ίδιος επισημαίνει τον κεντρικόρόλο της Γενικής Γραμματείας Τύπου και Πληροφοριών στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, την παρακολούθηση αντιφρονούντων, την εφαρμογή της λογοκρισίας σε Τύπο, κινηματογράφο, θέατρο και μουσική, καθώς και στην προώθηση μιας ελεγχόμενης εικόνας της δικτατορίας στο εσωτερικό και στο εξωτερικό και τονίζει: «Οι ιδέες της δικτατορίας προπαγανδίζονταν μέσω εκδηλώσεων, δημόσιων εορτών, μνημείων, συνθημάτων, καθεστωτικών εκδόσεων, εγκαινίων δημόσιων έργων, κινηματογραφικών ταινιών και επικαίρων, με τη χρήση της τηλεόρασης και την ανερυθρίαστη ταύτιση της ιστορίας και των παραδόσεων του ελληνικού λαού με τους σκοπούς της «επαναστάσεως», πάντα σε ένα ύφος κιτς και γκροτέσκο. Παράλληλα,για την εδραίωση του αυταρχικού στρατοκρατικού καθεστώτος, η ελληνική κοινωνία τέθηκε υπό επιτήρηση, με απαγορεύσεις, προληπτική λογοκρισία στον δημόσιο λόγο και σε κάθε δημόσια έκφραση ιδεών».