Με αυτά τα συγκινητικά λόγια, η εκπαιδευτικός με μεταπτυχιακό στη Λαογραφία, Ευμορφία Διακογεωργίου, με καταγωγή από την Όλυμπο της Καρπάθου, περιγράφει στα Μακεδονικά Νέα, ένα από τα πιο ιδιαίτερα έθιμα στην πλούσια παράδοση της πατρίδας μας, το οποίο αναβιώνει εκεί ανήμερα της Μεγάλης Παρασκευής.
Αυτή τη μαύρη μέρα, όλη η Ορθοδοξία βυθίζεται στο πένθος και στον εντυπωσιακό Ιερό Ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Όλυμπο της Καρπάθου, μπροστά από το χρυσοποίκιλτο τέμπλο του, η ποικιλομορφία και το βάθος της ελληνικής παράδοσης ξαναζωντανεύουν, μέσα από μία ιδιαίτερη συνήθεια με έντονους συναισθηματικούς συμβολισμούς.
«Όπως ξενυχτάμε τον νεκρό τον δικό μας»
Το έθιμο αυτό έλκει τις ρίζες του από τα πολύ παλιά χρόνια, όταν οι γυναίκες στην Όλυμπο της Καρπάθου, το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης, θρηνούσαν, έκλαιγαν, μοιρολογούσαν και ξενυχτούσαν τον Επιτάφιο ανεμαλαρέες (με λυτά μαλλιά), όπως ακριβώς έκαναν και για τους δικούς τους νεκρούς.
«Εκεί έλεγαν ιστορίες από τη ζωή των νεκρών και ανάμεσα στα διαστήματα έκλαιγαν και έλεγαν και μοιρολόγια. Σταδιακά, όμως, το έθιμο άρχισε να γίνεται μετά την απόλυση του όρθρου της Μεγάλης Παρασκευής όταν θα βγει ο κόσμος από τον Ναό. Τότε, μέσα έμεναν όλες οι γυναίκες που έχουν νεκρούς. Έβγαζαν το τσεμπέρι τους, έλυναν τα μαλλιά τους και έκλαιγαν για τους νεκρούς τους, όπως ακριβώς κλαίμε την ημέρα που κηδεύουμε τον νεκρό. Με ξέπλεκα μαλλιά τα οποία τραβούσαν ρυθμικά και έλεγαν μοιρολόγια», περιγράφει η κ. Διακογεωργίου.
Στεφάνια και φωτογραφίες με τους νεκρούς στον Επιτάφιο
Με την πάροδο των χρόνων η συνήθεια άλλαζε και προσαρμόζονταν στη σύγχρονη εποχή, χωρίς να αλλοιώνεται η σύνδεση του κοσμικού με το ιερό στοιχείο. Σύμφωνα με την κ. Διακογεωργίου, μέχρι τη δεκαετία του ’60, μόνο έκλαιγαν και θρηνούσαν στον Επιτάφιο.
«Αργότερα, επειδή είχαμε και πάρα πολλούς ανθρώπους που μετανάστευσαν και θάφτηκαν σε ξένα χώματα, άρχισε το έθιμο με τις φωτογραφίες. Δηλαδή βάζουμε πάνω στον Επιτάφιο τη φωτογραφία του νεκρού μας. Θα πρέπει να πούμε ότι ο νεκρός θα πρέπει να είναι μέσα στο έτος πεθαμένος. Εάν είναι νέος μπορεί να τον βάλουμε και δεύτερη χρονιά στον Επιτάφιο. Έχουμε δηλαδή φρέσκο πένθος κατά κάποιο τρόπο», λέει.
Σήμερα, ο στολισμός του Επιταφίου στην Όλυμπο, γίνεται το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής, παράλληλα με την πρωινή ακολουθία. Οι γυναίκες φτιάχνουν στεφάνια από μυρτιές και αρμπαρόριζα και από άλλα λουλούδια που έχουν και στο κέντρο τοποθετούν τη φωτογραφία των δικών τους ανθρώπων που έφυγαν από τη ζωή την τελευταία χρονιά. Στη συνέχεια, τα στερεώνουν στην ξύλινη κατασκευή του Επιταφίου του Ιησού.
«Όταν θα τελειώσει η ακολουθία, ξεκινάει ο θρήνος. Ανάλογα με τους νεκρούς που έχουμε, διαρκεί και ο θρήνος. Ανάλογα με τις γυναίκες που έχουν τη διάθεση να κλάψουν. Το έθιμο έχει ατονήσει τα τελευταία χρόνια. Δηλαδή πρέπει η γυναίκα να μένει στην Όλυμπο για να έχει αυτή τη σύνδεση με το έθιμο και να μπορέσει να το υπηρετήσει. Γιατί θα πρέπει να πούμε ότι για τις γυναίκες ήταν ένα πολύ σκληρό έθιμο και μία δοκιμασία, να εκτεθεί και να κλάψει», σημείωσε.
«Ήταν χρέος, ήταν η τιμή προς τον νεκρό»
Για τις γυναίκες στην Όλυμπο της Καρπάθου, ήταν χρέος και τιμή να μοιρολογήσουν και να κλάψουν τους νεκρούς τους στον Επιτάφιο σε δημόσια θέμα.
«Η μητέρα μου, η τελευταία φορά που έκλαψε, ήταν το 2021 που έκλαψε τον θείο μου που έφυγε. Μου λέει ότι έχει κλάψει τον πατέρα της, τον αδερφό της, τη μάνα της, μια σειρά ανθρώπων της οικογένειάς της. Μου λέει ότι είναι τόση η συστολή που μπορεί να έχει μια γυναίκα εκείνη τη στιγμή, που μπορεί να στεγνώσουν και τα δάκρυα της. Αλλά θα πρέπει να αντεπεξέλθει σε αυτό. Ήταν χρέος, ήταν η τιμή προς τον νεκρό και η κοινωνία θα την κατέτρεχε, κατά κάποιο τρόπο, εάν δεν ανταποκρινόταν σε αυτό το χρέος. Ήταν μία αρκετά δύσκολη ψυχολογική διάσταση για τη γυναίκα αλλά είχε και μια κοινωνική διάσταση και δεν μπορούσε να κάνει διαφορετικά. Τα τελευταία χρόνια μόνο μεγάλες γυναίκες κλαίνε αν χάσουν κάποιον δικό τους», εξηγεί η κ. Διακογεωργίου.
Μοιρολόγια σε χαρτί στο στεφάνι μαζί με τη φωτογραφία του νεκρού
Για τις νεότερες γενιές το έθιμο στην Όλυμπο είναι δύσκολο να αναβιώσει και με την πάροδο του χρόνου έχουν υπάρξει αλλαγές.
«Επειδή φυλλορροεί το σώμα της κοινότητας, ασθενεί και το έθιμο, γιατί οι νεότερες γενιές το θεωρούν λίγο βάρβαρο. Είναι οι μετασχηματισμοί που γίνονται με την πάροδο του χρόνου. Τώρα αυτό μεταλλάσσεται. Αντί να πάει η γυναίκα να κλάψει, γράφει τα μοιρολόγια της σε χαρτί και τα βάζει στο στεφάνι μαζί με τη φωτογραφία. Αυτή είναι η μετάλλαξη του εθίμου. Καταρχάς πλέον οι περισσότερες γυναίκες δεν φοράνε την ίδια ενδυμασία, δεν έχουν μακριά μαλλιά. Όλο το πράγμα αλλάζει σιγά σιγά. Η γυναίκα σήμερα δεν θέλει να εκτίθεται, δεν θέλει να βιώνει όλη αυτή τη πίεση που της ασκούσε αυτή η συγκεκριμένη στιγμή. Έτσι, σήμερα γράφουν τα μοιρολόγια τους σε χαρτί και τα καρφιτσώνουν πάνω στο στεφάνι», τονίζει η ίδια.
Το έθιμο με τις φωτογραφίες των νεκρών στους Επιτάφιους και τα μοιρολόγια στο χαρτί, ξεκίνησε κυρίως από τα «ξενάκια» της Καρπάθου, οι οποίοι δεν είχαν τη δυνατότητα να έρθουν στον Επιτάφιο της Ολύμπου και να θρηνήσουν τους νεκρούς τους. Για αυτόν τον λόγο έστελναν τα μοιρολόγια και τις φωτογραφίες των νεκρών τους για να τοποθετηθούν στον Επιτάφιο του Ιησού.
Τρισυπόστατη η έννοια της Κοινότητας
Όπως αναλύει η εκπαιδευτικός, η έννοια της Κοινότητας στην Όλυμπο της Καρπάθου είναι τρισυπόστατη, στοιχείο που βρίθει στον Ελληνικό Πολιτισμό.
«Είναι οι ζώντες στον τόπο, οι ζώντες στη διασπορά και οι νεκροί. Φαίνεται παντού, σε όλες τις εκδηλώσεις της Κοινότητας της Ολύμπου. Για αυτό η μνήμη παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στη ζωή των ανθρώπων. Δεν ξεχνάμε τους νεκρούς μας, τους έχουμε μαζί μας», περιγράφει.
Στην Όλυμπο της Καρπάθου, σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής, στο γλέντι, στη καθημερινότητα των πολιτών, συνδέονται έντονα το κοσμικό με το ιερό στοιχείο, γεγονός που προσδίδει μία βασική ιδιαιτερότητα και διαφοροποίηση των συνηθειών του νησιού από άλλες περιοχές.
*Φωτογραφίες: Αγαπάμε Κάρπαθο και Κάσο (FB page)
