«Κατέστη συνοδοιπόρος της νεοελληνικής εξέλιξης τα τελευταία εκατό χρόνια», σημείωσε μεταξύ άλλων ο πρωθυπουργός, ενώ έκανε ξεωριστή αναφορά σε ένα χειρόγραφο που του έδωσε το 2015 με το οποίο τον ενθάρρυνε τότε να αναλάβω την ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας.
Αναλυτικά η δήλωση του Πρωθυπουργού
«Εκατό χρόνια ζωής, γεμάτης από έρευνα, από γνώσεις, από στοχασμό, από προσφορά στον πολιτισμό και στα κοινά· μέσα σε δρόμους ανηφορικούς και δύσβατους, τους οποίους ποτέ, μα ποτέ, δεν φοβήθηκε. “Όλα όσα πέτυχα και όσα ονειρεύτηκα, τα κατάφερα γιατί δεν ήξερα πως ήταν αδύνατα”, έλεγε η Ελένη.
Γεύτηκε έτσι μια διαδρομή από τις γειτονιές του Βύρωνα, που την έφερε στο κέντρο του κόσμου, έχοντας την αναγνώριση σύσσωμης της ακαδημαϊκής κοινότητας, αλλά και την αγάπη και τον σεβασμό όλων των απλών ανθρώπων και στις δύο πατρίδες της.
Μικρή ήθελε να γίνει μηχανικός με ειδικότητα στις γέφυρες. Σπούδασε όμως Φιλοσοφική και από εκεί βρέθηκε στο Παρίσι. Έγινε καθηγήτρια Βυζαντινής Ιστορίας και μετά η πρώτη γυναίκα Πρύτανης στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης· και ακόμα, Καγκελάριος των Πανεπιστημίων του Παρισιού, εμπειρογνώμων της UNESCO, Πρέσβειρα Καλής Θέλησης της UNICEF, επικεφαλής του Κέντρου Πομπιντού, του Αμερικανικού Μουσείου Τέχνης, του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου στο Παρίσι, Πρόεδρος εδώ του Εθνικού Θεάτρου, αλλά και για πολλά χρόνια του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών, καθώς και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και των Ακαδημιών της Βρετανίας, του Βελγίου, του Βερολίνου και της Βουλγαρίας.
Σκέφτομαι ότι η γυναίκα την οποία αποχαιρετούμε τώρα, πέτυχε τελικά να γίνει αυτό που αρχικά ήθελε: μια γέφυρα. Μια γέφυρα ανάμεσα στα προσφυγικά της Αθήνας και τις πρωτεύουσες του κόσμου. Ένας επιστημονικός κρίκος. Άλλη μια γέφυρα που αποκατέστησε την ιστορική συνέχεια του Έθνους μας, μέσω της ανάδειξης του Βυζαντίου ως αναπόσπαστο στοιχείο της ελληνικής ταυτότητας, όπως επίσης και ένας μόνιμος σύνδεσμος της ερευνητικής δουλειάς με τη δημόσια δράση. Και αυτό, μακριά από ιδεολογικές αγκυλώσεις και συμπλέγματα, ώστε με οδηγούς την εμπειρία και το αποτέλεσμα, η προοδευτική της αναζήτηση να βρει δικαίωση στη φιλελεύθερη σκέψη.
Και αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο πιστεύω ότι η προσφορά της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ούτε αποσπασματικά, ούτε επιλεκτικά. Ακριβώς γιατί η παρουσία της συγκροτεί ένα σύνολο, το οποίο ωστόσο διατρέχουν σε κάθε στιγμή του τρία στοιχεία: η αγάπη για την Ιστορία και την Πατρίδα, η έγνοια για τον “συνάνθρωπο” – μια ελληνική λέξη που επέμενε η ίδια ότι δεν μεταφράζεται σε καμία άλλη γλώσσα – και, τέλος, η τολμηρή άποψη και η γενναιότητα αυτή να διατυπώνεται, ανεξάρτητα από τις εφήμερες ενστάσεις που ίσως να συναντήσει.
Με αυτόν τον τρόπο, η πορεία αυτής της ξεχωριστής προσωπικότητας θα έλεγα ότι κατέστη συνοδοιπόρος της νεοελληνικής εξέλιξης τα τελευταία εκατό χρόνια, σηματοδοτώντας, παρά τις δυσκολίες και τα πισωγυρίσματα, την πρόοδό της. Γι’ αυτό και οι γλαφυρές της διηγήσεις, δίπλα στα λιτά της αποφθέγματα, συγκέντρωναν πάντα το ενδιαφέρον όχι μόνο των διανοουμένων, αλλά κυρίως των καθημερινών ανθρώπων.
Η αφήγησή της, εξάλλου – το γνωρίζουμε όλοι καλά – υπήρξε μοναδική. Γιατί ως ιστορικός έβλεπε την επιστήμη της, την Ιστορία, ως κτήμα όλων, ενώ ως πολίτης επεδίωκε πάντα να μεταφέρει το απόσταγμα των εμπειριών της, σαν μια σκυτάλη στις επόμενες γενιές. “Να κάνετε στη ζωή σας αυτό που θέλετε. Μόνο έτσι θα γεμίσετε την ψυχή σας. Γιατί όπου υπάρχει το θέλω, υπάρχει και το μπορώ”, συμβούλευε η Ελένη πάντα τους νέους. Ενώ “ο εφησυχασμός είναι η μεγαλύτερη δειλία”, επέμενε. “Γιατί όταν αρνείσαι το δικαίωμα της συμμετοχής και της επιλογής, τότε αρνείσαι την ελευθερία σου”.
Μας κάλεσε τελικά να συνειδητοποιήσουμε ότι όποιος διστάζει να αλλάξει, δεν πρέπει τάχα να αυταπατάται ότι μένει ο ίδιος σταθερός σε ένα σημείο, διότι στην πραγματικότητα όλο και θα υποχωρεί.
Είναι διδάγματα από τα πολλά τα οποία άκουγα και εγώ στις συζητήσεις μου μαζί της. Κυριολεκτικά μαθήματα, όχι απλά Ιστορίας, αλλά κυρίως μαθήματα ζωής. Με ένα τέτοιο μάθημα, λοιπόν, θα ήθελα να πω και εγώ το δικό μου προσωπικό “αντίο” στη μεγάλη αυτή Ελληνίδα.
Ήταν σκέψεις γραμμένες στο χέρι από την ίδια σε πολυτονικό, σε ένα χειρόγραφο το οποίο μου έδωσε το 2015, όταν με ενθάρρυνε τότε να αναλάβω την ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας, και από τότε το κρατώ σαν ένα πολύτιμο κειμήλιο. Είναι ένας επίλογος που θεωρώ ότι αφορά όλους μας. Γι’ αυτό και ένα απόσπασμα το μοιράζομαι σήμερα μαζί σας:
“Όταν πτωχεύουν οι πλούσιοι, δεν θα πλουτίσουν οι φτωχοί. Μα όταν κυβερνούν ανίκανοι, ένοχοι είναι οι ικανοί. Και όταν μόνο οι ανάξιοι μιλούν για αξίες, τότε η απαξίωση θα είναι γενική.”
Καλό σου ταξίδι, αγαπημένη μου Ελένη.»
Η Ελλάδα αποχαιρέτησε την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ
Το τελευταίο αντίο στην Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ μια από τις σημαντικότερες γυναικείες μορφές της ιστορικής επιστήμης και της διανόησης, όχι μόνον στην Ελλάδα, αλλά και στο διεθνές στερέωμα, έδωσαν σήμερα στη Μητρόπολη Αθηνών η ελληνική Πολιτεία, ο πολιτικός κόσμος κι εκπρόσωποι από την ελληνική επιχειρηματική κοινωνία και την ακαδημαϊκή κοινότητα, σε αναγνώριση της μακράς και ανείπωτης προσφοράς της.
Την εξόδιο ακολουθία, που τελέσθηκε δημόσια δαπάνη, χοροστατούντος του αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Ιερωνύμου, παρακολούθησαν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Τασούλας, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης -ο οποίοι εκφώνησαν επικήδειες ομιλίες- συνοδευόμενος από τη σύζυγό του Μαρίνα Γκραμπόφσκι, ο αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης Κώστας Χατζηδάκης, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, ο υπουργός Ανάπτυξης Άκης Θεοδωράκος και, μεταξύ άλλων, η υφυπουργός Μετανάστευσης, Σέφη Βολουδάκη, ο περιφερειάρχης Αττικής Νίκος Χαρδαλιάς, η πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου, η Μαριάννα Λάτση, ο εφοπλιστής Θανάσης Μαρτίνος, ο αντιδήμαρχος Οικονομικού Προγραμματισμού του Δήμου Αθηναίων, Γιώργος Γιάνναρος, ο πρώην πρύτανης του ΕΚΠΑ, Θεόδωρος Φορτσάκης, ο νυν πρύτανης Γεράσιμος Σιάσος, ο περιφερειάρχης Στερεάς Ελλάδας, Φάνης Σπανός, ο Κοινοβουλευτικός Εκπρόσωπος του ΠΑΣΟΚ, Δημήτρης Μάντζιος, ο πρώην υπουργός Άμυνας, Νίκος Αποστολάκης, η βουλευτής Θεοδώρα Τζάκρη, η πρώην υπουργός Άντζελα Γκερέκου κι από τον καλλιτεχνικό κόσμο ο Γιώργος Νταλάρας κι η Μιμή Ντενίση.
Αρκετοί δήμαρχοι από πολλές περιοχές της Αττικής και την Ελλάδα παρακολούθησαν επίσης την τελετή, καθώς η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ είχε τιμηθεί και ανακηρυχθεί επίτιμη δημότης σε πολλές πόλεις της χώρας μας.
Παράλληλα, αρκετοί πολίτες πέρασαν το κατώφλι της Μητρόπολης, αλλά και στάθηκαν υπομονετικά έξω από τη Μητρόπολη, περιμένοντας το πέρας της τελετής, προκειμένου με ένα θερμό και ειλικρινές χειροκρότημα να αποτίσουν φόρο τιμής στην αξιομνημόνευτη τούτη προσωπικότητα.
Η συγκίνηση των παρισταμένων κατά την έξοδο της σορού στο φέρετρο που ήταν σκεπασμένο με τη γαλανόλευκη, αλλά και τη γαλλική σημαία, ήταν απτή απόδειξη της μεγάλης εκτίμησης που έχαιρε πάνδημα η Ελένη Γλυκατζη- Αρβελέρ. Η οποία στη μακρά πορεία της ζωής της συνδέθηκε με σημαντικούς σταθμούς και προσωπικότητες της νεότερης πορείας της χώρας μας, ακόμη κι εάν σε μεγάλο βαθμό σταδιοδρόμησε στο εξωτερικό.
Ο αρχιεπίσκοπος Αμερικής Ελπιδοφόρος μετέφερε εκ μέρους του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου τον ύστατο χαιρετισμό στη μεγάλη Ελληνίδα που κόσμησε τη Ρωμιοσύνη και την αδιάσπαστη συνέχεια του γένους, με ένα μνημειώδες εκλαϊκευμένο έργο, που ταυτόχρονα υπηρετούσε την επιστήμη.
«Με ευγνωμοσύνη»: Το στεφάνι του Κυριάκου Μητσοτάκη και της συζύγου του
Δύο λέξεις συνόδευσαν το στεφάνι του Κυριάκου Μητσοτάκη και της συζύγου του Μαρέβας Γκραμπόφσκι, προς τιμήν της Ελένης Γλύκατζη – Αρβελέρ. «Με ευγνωμοσύνη» γράφουν και οι δυο τους, αποχαιρετώντας τη διακεκριμένη βυζαντινολόγο.
Εκπρόσωποι της πολιτικής, της οικονομίας, της ακαδημαϊκής ζωής, καλλιτέχνες, πλήθος κόσμου κατέκλυσαν τη Μητρόπολη Αθηνών για το ύστατο χαίρε στη σπουδαία επιστήμονα.
Μετά την ολοκλήρωση της τελετής, θα γίνει πραγματικότητα η τελευταία επιθυμία της μεγάλης ακαδημαϊκού: να ταφεί στον Βύρωνα. Πρόκειται για τη γενέτειρά της, την πόλη όπου ξεκίνησε τη διαδρομή της και συμμετείχε ενεργά στην Εθνική Αντίσταση, πριν μεταβεί στη γαλλική πρωτεύουσα για τις λαμπρές σπουδές που τη μετέτρεψαν σε μία από τις σημαντικότερες ιστορικούς της εποχής μας.
Ο επικήδειος του Κ. Τασούλα για την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ – «Ήταν υπόδειγμα αυθεντικότητας»
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας απέτισε φόρο τιμής στη μεγάλη Ελληνίδα των γραμμάτων, Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ, χαρακτηρίζοντάς την ως «υπόδειγμα αυθεντικότητας».
Ο Κων. Τασούλας τόνισε πως η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ έκανε τα αδύνατα δυνατά, πρωτίστως στο πεδίο της Ιστορίας. Σημείωσε ότι η σπουδαία αυτή Ελληνίδα Δασκάλα, αφού σπούδασε αρχαιολογία στην Αθήνα και αφοσιώθηκε στην Ιστορία στο Παρίσι, ανέσκαψε και έφερε στο φως αλήθειες και όψεις του ελληνισμού και του ευρωπαϊκού πνεύματος, τις οποίες η Ευρώπη και η Ελλάδα είχαν επί αιώνες αγνοήσει.
Παράλληλα, υπογράμμισε πως η Αρβελέρ μας δίδαξε ότι το Βυζάντιο αποτελεί την Ελληνική Αυτοκρατορία και τη συνδετική γέφυρα μεταξύ της αρχαιότητας και της νεοελληνικής Ιστορίας. Επεσήμανε, τέλος, την προσφορά της στην κατανόηση της ταυτότητάς μας, καθώς εξήγησε ότι η σύγχρονη μορφή της ελληνικής γλώσσας και η Ορθοδοξία, κληροδοτήματα του Βυζαντίου, συναποτελούν τη βάση της νεοελληνικής ιδιοσυστασίας
Αναλυτικά η δήλωση του ΠτΔ
«Όπως έλεγε, είχε διαγράψει από το λεξιλόγιό της τη λέξη “αδύνατον”. Δεν ήταν όμως αιθεροβάμων. Δεν εφησύχαζε μέσα σε “ζωτικά ψεύδη” και αυταπάτες, όπως έλεγε. Ο εφησυχασμός είναι η μεγαλύτερη δειλία. Και μόνο δειλή δεν υπήρξε· ήταν πάντοτε θαρραλέα.
Είχε ως οδηγό της το “γνώθι σ’ αυτόν”. Υπέβαλε όλες τις αλήθειες – τις δικές της, αλλά και τις αλήθειες των άλλων – στη δοκιμασία του ορθολογισμού. Τις έθετε μία προς μία κάτω από το σκληρό φως της έρευνας, της εργασίας και του λόγου. Και έτσι, όχι μόνο δεν εφησύχασε σε στερεότυπα, όχι μόνο δεν αναπαύθηκε περιστοιχισμένη από προκατασκευασμένα σχήματα, αλλά προχώρησε και κατέκτησε νέα εδάφη. Έτσι αναμετρήθηκε με τα μεγάλα και έτσι έκανε τα αδύνατα δυνατά: με σχέδιο, με σκληρή δουλειά, με λόγο υπερήφανο, κοφτερό και ζυγισμένο.
Έκανε τα αδύνατα δυνατά, πάνω απ’ όλα στο πεδίο της Ιστορίας. Η Αρβελέρ, που σπούδασε Αρχαιολογία στην Αθήνα προτού αφοσιωθεί στην Ιστορία στο Παρίσι, ανέσκαψε και έφερε στο φως αλήθειες και όψεις του Ελληνισμού και του ευρωπαϊκού πνεύματος. Αλήθειες που η Ευρώπη και η Ελλάδα είχαν επί αιώνες αγνοήσει και ξεχάσει.
Η Αρβελέρ κατέστη μία από τις πιο αναγνωρισμένες προσωπικότητες στις κλασικές σπουδές διεθνώς, γιατί απέδειξε ότι το Βυζάντιο βρίσκεται στην καρδιά της Δύσης. Με αδιάπτωτο πάθος έδειξε πώς και γιατί η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, έχοντας στο κέντρο της την ελληνική γλώσσα, συνδύασε το αρχαίο ελληνικό πνεύμα, τη ρωμαϊκή θεσμική συγκρότηση, το χριστιανικό ηθικό πρότυπο και την πίστη της Ανατολικής Εκκλησίας. Έδειξε στους Ευρωπαίους την ιστορική ενότητα της Ευρώπης, από την αρχαία Ελλάδα και την Κωνσταντινούπολη ως το σήμερα. Έδειξε στους Έλληνες την ενότητα και τη συνέχεια του Ελληνισμού. Απέδειξε έτσι, εξ επαγωγής, την ενότητα Ευρώπης και Ελλάδος.
Εμάς τους σύγχρονους Έλληνες μας κάλεσε να κατανοήσουμε ότι είμαστε η ζωντανή έκφραση αυτής της συνέχειας. Μας έμαθε ότι το Βυζάντιο είναι ελληνική αυτοκρατορία. Είναι η γέφυρα μεταξύ της αρχαιότητας και της νεοελληνικής ιστορίας. Μας έμαθε ότι το Βυζάντιο μας πρόσφερε δύο πράγματα: τη σύγχρονη μορφή της ελληνικής γλώσσας, καθώς και την Ορθοδοξία. Και μας εξήγησε η σπουδαία αυτή Ελληνίδα δασκάλα ότι αυτά τα δύο συναποτελούν τη βάση της νεοελληνικής ταυτότητας.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ήταν ένα υπόδειγμα αυθεντικότητας, πνευματικού θάρρους και ελευθερίας της σκέψης. Νίκησε τον χρόνο με όλους τους τρόπους και σε όλα τα “αλώνια”. Με το έργο της, αλλά και με τη μακρά ζωή της και το νεανικό πείσμα της, κατόρθωσε να επιβεβαιώσει ότι η πνευματική εγρήγορση δεν γνωρίζει ηλικία. Το έργο της, αλλά και το υπόδειγμα σκέψης και ζωής που την αξίωσε να επιτύχει αυτό το έργο, μπορεί να είναι πρότυπο και οδηγός για κάθε νέα και για κάθε νέο που θέλει να σπάσει τα στεγανά και να κατακτήσει κορυφές.
Αυτοκράτορες και φιλόσοφοι, άγιοι και ποιητές υποδέχονται τώρα την Ελένη Αρβελέρ στην αιώνια ζωή. Όταν φεύγει ένας άνθρωπος που θαυμάσαμε ή που αγαπήσαμε, σκεφτόμαστε όλα αυτά που δεν πρόλαβαν να γίνουν, που δεν πρόλαβαν να λεχθούν. Τον πόνο μας σήμερα απαλύνει το γεγονός ότι είναι τελικά αμέτρητα όσα η Ελένη Αρβελέρ μας πρόσφερε και μας είπε, και ότι η αναγνώριση, η εκτίμηση και η αγάπη που της προσφέραμε δεν ήταν ποτέ λίγη.
Τώρα, ως ύστατη τιμή στη μνήμη της, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε αυτό που ήθελε να μας πει: να αναγνωρίσουμε το αγαθό της ενότητας και της συνεννόησης ως τον ιστορικά αποδεδειγμένο, μοναδικό δρόμο για την αποτροπή δεινών. Να κοιτάξουμε πιο μπροστά και πιο ψηλά. Με σεμνότητα και σοβαρότητα, με συλλογικό “γνώθι σαυτόν”, αλλά και με θάρρος και αυτοπεποίθηση. Και έτσι, με αυτόν τον τρόπο, να διαγράψουμε κι εμείς από το εθνικό μας λεξιλόγιο τη λέξη “αδύνατον”.
Αιωνία της η μνήμη.»
