Στην εκδήλωση με θέμα «Ανοιχτή Καινοτομία: Οφέλη για τη Βιομηχανία στο Οικοσύστημα της Κεντρικής Μακεδονίας» του Συνδέσμου Βιομηχανιών Ελλάδος (ΣΒΕ), εκπρόσωποι της κυβέρνησης, της αυτοδιοίκησης, των παραγωγικών φορέων, των ερευνητικών οργανισμών και της βιομηχανίας ανέδειξαν ότι η καινοτομία δεν αποτελεί πλέον μια συμπληρωματική επιλογή για τις επιχειρήσεις, αλλά όρο επιβίωσης και ανάπτυξης.
Η Θεσσαλονίκη και η Κεντρική Μακεδονία διαθέτουν ερευνητική βάση, ανθρώπινο κεφάλαιο, δυναμικές επιχειρήσεις και ώριμες πρωτοβουλίες, όμως το μεγάλο ζητούμενο παραμένει η μετατροπή της γνώσης σε απτό οικονομικό αποτέλεσμα, σε προϊόντα, υπηρεσίες, επενδύσεις και θέσεις εργασίας.
Σε μια περίοδο διεθνούς αβεβαιότητας, τεχνολογικών ανατροπών και έντονου ανταγωνισμού, η σύνδεση της έρευνας με τις πραγματικές ανάγκες της αγοράς προβάλλει ως στρατηγική αναγκαιότητα. Η συζήτηση εστίασε στα προβλήματα, τα χρηματοδοτικά εργαλεία, τις αδυναμίες της δημόσιας διοίκησης, τις προκλήσεις για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και κυρίως στη σημασία της κουλτούρας συνεργασίας ανάμεσα σε βιομηχανία, πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και startups.
Η καινοτομία ως όρος επιβίωσης της βιομηχανίας
Η πρόεδρος του Συνδέσμου Βιομηχανιών Ελλάδος, Λουκία Σαράντη, επισήμανε ότι η ενίσχυση της καινοτομίας είναι αναγκαία προϋπόθεση για τη στήριξη της βιομηχανίας στη χώρα. Όπως υπογράμμισε, η βιομηχανική κοινότητα μεταφέρει σταθερά προς την κυβέρνηση την ανάγκη για μεγαλύτερη ώθηση και περισσότερα κονδύλια στην έρευνα και την καινοτομία, ακριβώς επειδή μέσα στο σημερινό ασταθές περιβάλλον αυτές μπορούν να θωρακίσουν τις επιχειρήσεις απέναντι στις κρίσεις. Η ίδια ανέδειξε τη Θεσσαλονίκη ως πόλη με σαφή πρωτοπορία στο πεδίο αυτό, χάρη στα πανεπιστήμια, τα ερευνητικά κέντρα και πρωτοβουλίες όπως το Thess INTEC, το οποίο, όπως είπε, φιλοδοξεί να στεγάσει και να ενισχύσει ολόκληρο το οικοσύστημα. Σύμφωνα με την ίδια, η καινοτομία δεν είναι πλέον πολυτέλεια, αλλά αδήριτη ανάγκη για τη βιομηχανική βάση της χώρας.
Από κυβερνητικής πλευράς, ο υφυπουργός Ανάπτυξης αρμόδιος για την Έρευνα και την Καινοτομία, Σταύρος Καλαφάτης, επιχείρησε να περιγράψει τη μεγάλη εικόνα της μετάβασης που βρίσκεται σε εξέλιξη. Όπως ανέφερε, η χώρα εξακολουθεί να κουβαλά σημαντικές παθογένειες, τόσο σε επίπεδο διοίκησης όσο και σε επίπεδο κουλτούρας, τονίζοντας ότι η δυσκολότερη μεταρρύθμιση είναι τελικά η «μεταρρύθμιση της σκέψης».
Στο πλαίσιο αυτό, έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στο ότι η καινοτομία δεν αποτελεί πλέον επιλογή αλλά μονόδρομο, ειδικά σε ένα περιβάλλον όπου η τεχνητή νοημοσύνη και οι νέες τεχνολογίες αλλάζουν ταχύτατα τους όρους του ανταγωνισμού.
Τα χρηματοδοτικά εργαλεία και η νέα στρατηγική για έρευνα και τεχνολογία
Ο κ. Καλαφάτης αναφέρθηκε και στο πρόγραμμα «Ερευνώ – Καινοτομώ», σημειώνοντας ότι υπήρξαν σοβαρές καθυστερήσεις και συγκρούσεις στον σχεδιασμό του, οι οποίες, όπως είπε, ξεπεράστηκαν μετά από πολιτική πίεση και παρεμβάσεις ώστε να επιταχυνθεί η διαδικασία αξιολόγησης. Για τον ίδιο, η πολυετής αναμονή σε τέτοιες δράσεις είναι απαγορευτική, καθώς η έρευνα που αργεί να αξιοποιηθεί κινδυνεύει να καταστεί ξεπερασμένη πριν καν φτάσει στην αγορά. Αυτό ακριβώς εξηγεί, κατά τον υπουργό, γιατί αλλάζει πλέον το «δόγμα» της πολιτείας: η έρευνα δεν μπορεί να παραμένει «σε συρτάρια», αλλά πρέπει να οδηγεί σε λύσεις για υπαρκτά προβλήματα της βιομηχανίας, της οικονομίας και της κοινωνίας.
Στην ίδια κατεύθυνση, ο υφυπουργός παρουσίασε τον σχεδιασμό χρηματοδότησης και υποδομών που βρίσκεται σε εξέλιξη. Όπως είπε, επενδύονται πάνω από 350 εκατ. ευρώ στα ερευνητικά κέντρα της χώρας για νέα κτίρια, ανακαίνιση υποδομών και εξοπλισμό, ενώ προετοιμάζεται νέο καθεστώς ύψους 150 εκατ. ευρώ στο πλαίσιο του αναπτυξιακού νόμου για τεχνητή νοημοσύνη και σύγχρονες τεχνολογίες που θα αφορά μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Παράλληλα, αναφέρθηκε σε επιπλέον παρεμβάσεις για την έξυπνη μεταποίηση, τη ρομποτική, την τεχνητή νοημοσύνη και τον εκσυγχρονισμό των βιομηχανικών πάρκων, στέλνοντας το μήνυμα ότι η Πολιτεία επιχειρεί να διαμορφώσει μια νέα θεσμική και παραγωγική αρχιτεκτονική για την οικονομία της γνώσης.
Ιδιαίτερη βαρύτητα είχε και η αναφορά στο ΕΚΕΤΑ, το οποίο παρουσίασε ως «ναυαρχίδα» του συστήματος καινοτομίας στη Θεσσαλονίκη, τονίζοντας ότι η σχέση επένδυσης και παραγόμενου αποτελέσματος είναι εξαιρετικά θετική. Όπως σημείωσε, το κέντρο καταφέρνει να προσελκύει σε πολύ μεγάλο ποσοστό ευρωπαϊκούς πόρους και συνεργασίες με τον ιδιωτικό τομέα, προσφέροντας έτσι ένα παράδειγμα για το πώς μπορεί να λειτουργήσει η εφαρμοσμένη έρευνα όταν έχει πραγματικό αποτύπωμα.
Η Κεντρική Μακεδονία χτίζει οικοσύστημα καινοτομιών
Στο επίπεδο της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας, ο αντιπεριφερειάρχης Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Νικόλαος Τζόλλας, μίλησε για τη δυναμική που διαμορφώνεται, αναφέροντας ότι μόνο το 2025 η Αντιπεριφέρεια Ψηφιακής Διακυβέρνησης υλοποίησε περισσότερες από 40 δράσεις εξωστρέφειας με πάνω από 10.000 συμμετέχοντες από τον χώρο της επιχειρηματικότητας, της καινοτομίας, της έρευνας και της εκπαίδευσης, κινητοποιώντας σε σημαντικό βαθμό το οικοσύστημα.
Ακόμη πιο ενδεικτικά ήταν τα στοιχεία που παρέθεσε για τα χρηματοδοτικά εργαλεία της Περιφέρειας. Σύμφωνα με τον ίδιο, το πρώτο πρόγραμμα για νεοσύστατες επιχειρήσεις, ύψους 60 εκατ. ευρώ δημόσιας δαπάνης, οδηγεί 291 επιχειρήσεις σε χρηματοδότηση έως 400.000 ευρώ η καθεμία, ενώ ακολουθεί δεύτερο πρόγραμμα 140 εκατ. ευρώ για υφιστάμενες επιχειρήσεις. Συνολικά, στα δύο προγράμματα δημόσιας δαπάνης 200 εκατ. ευρώ κατατέθηκαν 3.500 προτάσεις, γεγονός που -όπως επεσήμανε- δείχνει ξεκάθαρα ότι η επιχειρηματικότητα είναι έτοιμη να επενδύσει. Μάλιστα, εξήγησε ότι εάν η δημόσια δαπάνη μπορούσε να φτάσει τα 400 εκατ. ευρώ, σε συνδυασμό με την ιδιωτική συμμετοχή θα μπορούσαν να κινητοποιηθούν στην αγορά συνολικά 838 εκατ. ευρώ.
Ο κ. Τζόλλας δεν παρέλειψε ωστόσο να αναδείξει και τα όρια του σημερινού μοντέλου. Όπως σημείωσε, η καινοτομία απαιτεί αρχική επένδυση, χρόνο και αντοχές, κάτι που πολλές επιχειρήσεις τα προηγούμενα χρόνια δεν διέθεταν, καθώς ήταν υποχρεωμένες να αντιμετωπίζουν πιεστικά ζητήματα βιωσιμότητας, όπως η φορολογία, το εργατικό κόστος και η γενικότερη οικονομική πίεση. Για τον λόγο αυτόν, μεγάλο μέρος των επιχειρήσεων με έως 100 ή 150 εργαζόμενους δεν διαθέτει ακόμη οργανωμένο τμήμα έρευνας και ανάπτυξης. Εδώ ακριβώς, κατά τον ίδιο, πρέπει να παρέμβει η ανοιχτή καινοτομία: να φέρει πιο κοντά την επιχείρηση με το πανεπιστήμιο και το ερευνητικό κέντρο, όχι για την παραγωγή θεωρητικής γνώσης, αλλά για την επίλυση συγκεκριμένων προβλημάτων που έχουν υψηλή προτεραιότητα για την αγορά.
Από την πλευρά του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Θεσσαλονίκης, ο β’ αντιπρόεδρος Παναγιώτης Μενεξόπουλος επισήμανε ότι η ανοιχτή καινοτομία αποτελεί ένα ουσιαστικό εργαλείο κυρίως για τις επιχειρήσεις που δεν διαθέτουν δικό τους εσωτερικό τμήμα έρευνας και ανάπτυξης.
Σε μια περίοδο κατά την οποία η εσωτερική αγορά δείχνει σημάδια κόπωσης και η ανάγκη για εξωστρέφεια γίνεται επιτακτική, οι συνεργασίες με ερευνητικά κέντρα, ακαδημαϊκά ιδρύματα και κοινωνικούς φορείς μπορούν να οδηγήσουν όχι μόνο στην ανάπτυξη νέων ιδεών, αλλά και στην κατοχύρωση πνευματικής ιδιοκτησίας, δίνοντας πρόσθετη αξία στις επιχειρήσεις. Παράλληλα, έθεσε και μια ευρύτερη αναπτυξιακή διάσταση, τονίζοντας ότι η Θεσσαλονίκη πρέπει να αξιοποιήσει αυτή τη δυναμική ώστε το διαχρονικό brain drain να μετατραπεί σταδιακά σε brain gain.
Το κρίσιμο στοιχείο ανέδειξε πιο αναλυτικά ο Σταύρος Μαντζανάκης, τεχνικός σύμβουλος του Μηχανισμού Υποστήριξης Καινοτομίας και των IFS Awards της ΠΚΜ. Όπως είπε, η ανοιχτή καινοτομία είναι πρωτίστως «ένα ταξίδι συνεργασίας», το οποίο στην Περιφέρεια έχει ξεκινήσει οργανωμένα από το 2022 με τη συμμετοχή δεκάδων ανθρώπων και φορέων. Στόχος είναι οι επιχειρήσεις και οι οργανισμοί να καταθέτουν προκλήσεις, δηλαδή πραγματικά προβλήματα ή ευκαιρίες, και στη συνέχεια το οικοσύστημα να αναζητά λύσεις μέσα από συνεργασίες.
Ο ίδιος παρουσίασε και ορισμένα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα δεδομένα από μελέτη που εκπονήθηκε για την περίοδο 2014-2021. Σύμφωνα με αυτά, στην Κεντρική Μακεδονία υλοποιήθηκαν περίπου 3.000 έργα έρευνας και ανάπτυξης, συνολικού προϋπολογισμού ενός δισ. ευρώ, δηλαδή περίπου 100 έως 130 εκατ. ευρώ ετησίως.
Ωστόσο, όπως σημείωσε, τα ευρήματα της μελέτης προκάλεσαν και προβληματισμό: αφενός, ένα μικρό ποσοστό φορέων απορροφά το μεγαλύτερο μέρος των πόρων, αφετέρου, τα περισσότερα έργα εντοπίζονται στη μέση της κλίμακας τεχνολογικής ετοιμότητας, γεγονός που υποδηλώνει αδυναμία μετακίνησης προς την αγορά και την εμπορική αξιοποίηση. Με απλά λόγια, η καινοτομία υπάρχει, αλλά δεν φτάνει ακόμη με την απαιτούμενη ένταση στο στάδιο του προϊόντος, της υπηρεσίας και του επιχειρηματικού αποτελέσματος.
Από τη θεωρία στην πράξη: Τι ζητούν οι επιχειρήσεις από την ανοιχτή καινοτομία
Χαρακτηριστική ήταν και η παρέμβαση του Αλέξανδρου Μυλωνά, Chief of Sales της ALUMIL, ο οποίος περιέγραψε με ιδιαίτερα πρακτικό τρόπο γιατί η ανοιχτή καινοτομία είναι κρίσιμη για τη βιομηχανία. Όπως εξήγησε, μια επιχείρηση μπορεί να γνωρίζει σε βάθος το βασικό της αντικείμενο, όχι όμως και κάθε νέα τεχνολογία που επηρεάζει πλέον την παραγωγή, τα εργοστάσια, τις εσωτερικές διαδικασίες, ακόμη και το μοντέλο εξυπηρέτησης του πελάτη. Στη σημερινή εποχή, είπε, η βιομηχανία δεν περιορίζεται στο υλικό προϊόν, αλλά μετατοπίζεται ολοένα και περισσότερο στο service, στην ταχύτητα, στις άυλες υπηρεσίες και στο συνολικό επιχειρηματικό μοντέλο.
Η εμπειρία της ALUMIL από τη συμμετοχή της σε δύο κύκλους ανοιχτής καινοτομίας ήταν, όπως ανέφερε, ιδιαίτερα θετική. Περιέγραψε συνεργασίες με ερευνητικές ομάδες, startups, το ΕΚΕΤΑ και το ΑΠΘ, οι οποίες προχώρησαν από το πρώτο στάδιο της ιδέας έως και σε συμβολαιοποίηση και περαιτέρω ωρίμανση. Έδωσε μάλιστα ιδιαίτερη έμφαση στην υπομονή που απαιτείται, σημειώνοντας ότι ορισμένες από αυτές τις ιδέες εξακολουθούν να εξελίσσονται ακόμη και δυόμισι χρόνια μετά την αρχική εκκίνηση. Για τις επιχειρήσεις, είπε, το κρίσιμο σημείο είναι να συνδέσουν τις προκλήσεις που θέτουν με τη στρατηγική τους για την επόμενη τριετία ή πενταετία. Μόνο έτσι η καινοτομία δεν θα παραμείνει μια αποσπασματική άσκηση, αλλά θα μετατραπεί σε πραγματικό εργαλείο επιβίωσης και ανάπτυξης.
Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και ο Κωνσταντίνος Ασλάνης, R&D & Technical Support Director της ISOMAT, ο οποίος εξήγησε ότι ακόμη και μεγάλα τμήματα έρευνας και ανάπτυξης δεν μπορούν να καλύψουν όλα τα πεδία που αγγίζει σήμερα ο μετασχηματισμός της βιομηχανίας. Η διαχείριση δεδομένων, οι αυτοματισμοί, η ροή πληροφορίας και η κανονιστική συμμόρφωση είναι τομείς όπου η εσωτερική γνώση συχνά δεν επαρκεί και απαιτείται εξειδικευμένη υποστήριξη. Κατά τον ίδιο, το πιο δύσκολο σημείο στην ανοιχτή καινοτομία είναι συχνά ο σωστός ορισμός της ανάγκης: να μπορέσει δηλαδή μια επιχείρηση να περιγράψει με σαφήνεια το πρόβλημά της σε ανθρώπους που δεν βιώνουν την καθημερινότητά της, ώστε να καταστεί εφικτή η επεξεργασία λύσεων.
Η εμπειρία της ISOMAT ανέδειξε ακριβώς αυτή τη δυσκολία. Όπως ανέφερε, μέσα από τη διαδικασία του open innovation προχώρησε μια πρόταση που αφορούσε τη δημιουργία πλατφόρμας παρακολούθησης των αλλαγών στο κανονιστικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της επίδρασής τους σε πρώτες ύλες, συνταγές και τελικά προϊόντα. Μετά από πολυετή προσπάθεια, το εγχείρημα βρίσκεται πλέον κοντά σε λειτουργικό μοντέλο, δείχνοντας ότι τέτοιες συνεργασίες μπορούν να αποδώσουν, αρκεί να υπάρχει χρόνος, επιμονή και σαφές όραμα.
Η ατελής σχέση της έρευνας με τη βιομηχανία
Από την πλευρά του ΕΚΕΤΑ, ο πρόεδρος Ευάγγελος Μπεκιάρης αναγνώρισε ότι δύο είναι τα μεγάλα εμπόδια που εξακολουθούν να περιορίζουν την αξιοποίηση της καινοτομίας στην Ελλάδα: η γραφειοκρατία και η ατελής σχέση της έρευνας με τη βιομηχανία. Όπως επισήμανε, όταν μια διαδικασία αξιολόγησης καθυστερεί υπερβολικά, τα αποτελέσματα της έρευνας κινδυνεύουν να καταστούν ανεπίκαιρα, ενώ παράλληλα ούτε οι επιχειρήσεις είχαν μάθει διαχρονικά να εμπιστεύονται επαρκώς τα ελληνικά ερευνητικά μυαλά, ούτε τα ερευνητικά ιδρύματα είχαν μάθει να προσεγγίζουν τη βιομηχανία με όρους πραγματικής παραγωγής προϊόντος. Παρά τα προβλήματα, υπογράμμισε ότι τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει πολλά βήματα και στη Θεσσαλονίκη έχουν αναπτυχθεί πολυάριθμες συνεργασίες που μπορούν να αποτελέσουν βάση για πολύ περισσότερα «ταιριάσματα» στο μέλλον.
Το συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι η Κεντρική Μακεδονία έχει μπροστά της μια ουσιαστική ευκαιρία να ενισχύσει το παραγωγικό της αποτύπωμα μέσα από ένα πιο ώριμο μοντέλο συνεργατικής καινοτομίας. Η περιοχή διαθέτει κρίσιμα πλεονεκτήματα: πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, βιομηχανίες με εξαγωγικό προσανατολισμό, περιφερειακά χρηματοδοτικά εργαλεία, θεσμική κινητοποίηση και ένα περιβάλλον στο οποίο όλο και περισσότεροι φορείς μιλούν την ίδια γλώσσα. Το κρίσιμο στοίχημα, ωστόσο, δεν είναι απλώς να παραχθεί περισσότερη έρευνα, αλλά να οργανωθεί καλύτερα η διαδρομή από το εργαστήριο στην αγορά.
Σε αυτή τη διαδρομή, η ανοιχτή καινοτομία φαίνεται να λειτουργεί ως ο απαραίτητος συνδετικός κρίκος. Μπορεί να επιτρέψει στις επιχειρήσεις να αποκτήσουν πρόσβαση σε γνώση που δεν διαθέτουν εσωτερικά, να μειώσουν το κόστος και τον χρόνο ανάπτυξης λύσεων, να κινηθούν ταχύτερα προς την αγορά και να δημιουργήσουν νέα προϊόντα και νέες υπεραξίες. Για τη Θεσσαλονίκη και ευρύτερα την Κεντρική Μακεδονία, το διακύβευμα είναι να αξιοποιήσουν το σημερινό momentum, να κρατήσουν το ταλέντο, να ενισχύσουν τη βιομηχανική τους βάση και να χτίσουν ένα υπόδειγμα ανάπτυξης που θα βασίζεται όχι μόνο στη γνώση, αλλά και στη μετουσίωσή της σε μετρήσιμο οικονομικό αποτέλεσμα.
