Η Ελλάδα κρύβει κάτω από την επιφάνειά της έναν θησαυρό που πολλοί αγνοούν. Όπως επισημαίνει στα Μακεδονικά Νέα ο Γιώργος Λαζαρίδης, μέλος του Εργαστηριακού Διδακτικού Προσωπικού (ΕΔιΠ) του Τμήματος Γεωλογίας του ΑΠΘ, ο αριθμός των σπηλαίων στη χώρα μας εκτιμάται γύρω στις 12.000, με πολλές περιοχές να αποτελούν πραγματικά γεωλογικά «εργαστήρια».
Ειδικά στη Βόρεια Ελλάδα, πολλά από τα σπήλαια παρομοιάζονται με «χρονοκάψουλες» που παρέχουν δεδομένα για το παρελθόν του πλανήτη. Από τα «άντρα των υαινών» στο Κιλκίς μέχρι τα υπόγεια ποτάμια της Δράμας, ο εντυπωσιακός τους πλούτος μαγνητίζει όλο και περισσότερο το ενδιαφέρον τόσο πολιτών, όσο και επιστημόνων από διάφορα πεδία, από τη γεωλογία και τη βιολογία, μέχρι τη μετεωρολογία.
Ο κ. Λαζαρίδης «ξεναγεί» τον αναγνώστη στα πιο σημαντικά επισκέψιμα σπήλαια της Βόρειας Ελλάδας - όλα τους σε σχετικά κοντινή απόσταση από τη Θεσσαλονίκη - εξηγώντας γιατί το καθένα είναι μοναδικό.
· Πετράλωνα Χαλκιδικής: Για τον κ. Λαζαρίδη, ο οποίος μελέτησε εκτενώς το συγκεκριμένο σπήλαιο στο διδακτορικό του, είναι ένας χώρος-σταθμός. Πέρα από τον περίφημο Αρχάνθρωπο, το σπήλαιο είναι σημαντικό «για τον τρόπο που έχει δημιουργηθεί από θερμά νερά σε σχέση με την εξέλιξη της περιοχής και το γεωθερμικό πεδίο».
· Αλιστράτη & Μααράς (Σέρρες - Δράμα): Πρόκειται για ένα δίδυμο με μεγάλη όμως διαφορά. Ο Μααράς είναι ο μεγαλύτερος υπόγειος ποταμός, ενώ η Αλιστράτη, που βρίσκεται δίπλα στο φαράγγι του Αγγίτη, αντιπροσωπεύει ένα «προχωρημένο στάδιο εξέλιξης». Εκεί, ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει τους σπάνιους εκκεντρίτες, σχηματισμούς που μοιάζουν να αψηφούν τη βαρύτητα. Όπως αναφέρει ο κ. Λαζαρίδης, η ευρύτερη τοποθεσία είναι εξαιρετική και κάποιος μπορεί να συνδυάσει μια επίσκεψη και στα δύο σπήλαια, για να δει από κοντά «το παλιότερο και το νεότερο πως εξελίσσεται».
· Το «Άντρο των Υαινών», το σπήλαιο του Κιλκίς: Ένα σπήλαιο-έκπληξη μέσα στον αστικό ιστό. «Εκεί έμεναν, γεννούσαν, πήγαιναν τα θηράματά τους, το χρησιμοποιούσαν σαν κατοικία», εξηγεί ο κ. Λαζαρίδης, αναφερόμενος στις ύαινες που κατοικούσαν εκεί πριν από χιλιάδες χρόνια. Είναι σχετικά μικρό και δαιδαλώδες όπως λέει και περιέχει απολιθώματα.
· Το Σύμπλεγμα των Λουτρών Πόζαρ: Εκεί, στο σπήλαιο που κάποτε λειτουργούσε ως αξιοποιημένο – επισκέψιμο, βρίσκεται ένα από τα μεγάλα ερευνητικά ερωτηματικά. Αν και έχουν βρεθεί απολιθώματα της σπηλαίας άρκτου, ένα τμήμα του παραμένει ανεξερεύνητο λόγω των ακραίων συνθηκών στο εσωτερικό του. Η σήψη του γκουανό (περιττώματα νυχτερίδας) ανεβάζει τη θερμοκρασία πάνω από τους 25°C, δημιουργώντας μια «βαριά» ατμόσφαιρα από άζωτο και διοξείδιο του άνθρακα. Στο ίδιο σπήλαιο οι ερευνητές έχουν βρει ένα πέρασμα με νερό λιμνάζον αρκετά μέσα, αλλά μετά δεν έχουν συνεχίσει. Η έρευνα στην περιοχή μετρά ήδη 20 χρόνια, με επικεφαλής την Ομότιμη Καθηγήτρια Γεωλογίας του ΑΠΘ, Ευαγγελία Τσουκαλά, και όπως τονίζει ο κ. Λαζαρίδης, το σημείο αυτό παραμένει «το κύριο ερωτηματικό μας που μένει στην έρευνα για τα επόμενα χρόνια». Επίσης κάνει γνωστό ότι στην ίδια περιοχή και σε κοντινή απόσταση υπάρχουν και άλλα ενδιαφέροντα σπήλαια.
· Πέραμα Ιωαννίνων & Ανεμότρυπα: Το σπήλαιο των Ιωαννίνων, αν και δεν είναι πολύ παλιό γεωλογικά όσο άλλα, είναι «από τα πιο παλιά αξιοποιημένα» και εντυπωσιάζει με τις τεράστιες αίθουσες που δημιουργήθηκαν από καταρρεύσεις. Είναι ένα σπήλαιο που δημιουργήθηκε δίπλα στην λίμνη που κάποτε είχε μεγαλύτερη έκταση . Σε κοντινή απόσταση είναι η Ανεμότρυπα η οποία ξεχωρίζει για την υπόγεια ροή υδάτων σε πολλαπλά επίπεδα.
Σπηλαιολογία για όλους – Η Επιστήμη του... βάθους ως Επαγγελματικό Εφόδιο
Σε μια εποχή που η εξειδίκευση είναι το ζητούμενο, το ΑΠΘ καινοτομεί προσφέροντας ένα εντυπωσιακό πρόγραμμα που περιέχει εκπαίδευση στο πεδίο. Όπως εξηγεί ο κ. Λαζαρίδης, που είναι ο επιστημονικός και ακαδημαϊκός υπεύθυνος του προγράμματος «Επιμόρφωση στην Ολοκληρωμένη Σπηλαιολογική Έρευνα και Διαχείριση» και κύριος διδάσκων του προγράμματος, αυτό «γεννήθηκε» από την ανάγκη να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ διαφορετικών επιστημών.
«Πολλοί απόφοιτοι Αρχαιολογίας για παράδειγμα, είναι πολύ πιθανό στην επαγγελματική τους καριέρα να ασχοληθούν με μια ανασκαφή σε σπήλαιο», αναφέρει χαρακτηριστικά. Το πρόγραμμα δίνει την ευκαιρία σε αρχαιολόγους, γεωλόγους και βιολόγους μεταξύ άλλων, να αποκτήσουν απαραίτητες γνώσεις πεδίου, αλλά δεν σταματά εκεί. Είναι ανοιχτό σε κάθε ενήλικα πολίτη που αναζητά κάτι περισσότερο από μια απλή περιήγηση. Μάλιστα, όπως υπογραμμίζει ο κ. Λαζαρίδης, το πρόγραμμα είναι δομημένο με τέτοιο τρόπο ώστε, λόγω της διάρκειας και του αντικειμένου του, να μπορεί να μοριοδοτηθεί στο σύντομο μέλλον μέσω ΑΣΕΠ, αποτελώντας έτσι ένα ουσιαστικό προσόν για το βιογραφικό των συμμετεχόντων.
Γενικά όπως λέει, υπάρχει σημαντικό ενδιαφέρον για το αντικείμενο, το οποίο διδάσκεται και ως μάθημα στο Τμήμα Γεωλογίας στο πλαίσιο του προγράμματος σπουδών. Την ίδια στιγμή σύμφωνα με τον ίδιο, «υπάρχουν και πάρα πολλοί σύλλογοι που κάνουν κάποια σεμινάρια. Όχι αντίστοιχα, αλλά πιο πολύ στο αθλητικό κομμάτι.
Περισσότερες πληροφορίες για το πρόγραμμα μπορείτε να βρείτε ΕΔΩ
Η χρονοκάψουλα του Κλίματος – Γιατί το μυστήριο των σπηλαίων μάς ελκύει
Γιατί όμως η σπηλαιολογία ελκύει τόσο έντονα τον κόσμο σήμερα; Ο κ. Λαζαρίδης αναφέρει ότι ο αριθμός των σπηλαίων στην Ελλάδα αγγίζει τις τουλάχιστον 12.000, ένα νούμερο που περιλαμβάνει από πολύ μεγάλα συστήματα μέχρι μικρά βυθίσματα. Όπως λέει, όταν το κίνητρο δεν είναι ερευνητικό ή επαγγελματικό, είναι η «αναζήτηση της περιπέτειας, της δράσης» και η ανάγκη για εναλλακτικές μορφές ψυχαγωγίας στη φύση.
Άλλωστε, το ενδιαφέρον αυτό δεν είναι νέα τάση. Η επίσκεψη σε σπήλαια με εισιτήριο χρονολογείται τουλάχιστον 400 χρόνια πίσω, ενώ σήμερα υπάρχουν παγκοσμίως περισσότερα από 250 σπήλαια που δέχονται πάνω από 50.000 επισκέπτες ετησίως.
Ωστόσο, η πραγματική αξία του σπηλαίου κρύβεται στην ικανότητά του να λειτουργεί ως "αρχείο" πληροφοριών. «Οι σταλακτίτες και οι σταλαγμίτες είναι «αρχεία» για το παλαιοπεριβάλλον», εξηγεί. Μέσω της ισοτοπικής ανάλυσης, οι επιστήμονες δημιουργούν «καμπύλες περιβάλλοντος» που δείχνουν τις βροχοπτώσεις και τις θερμοκρασίες που επικρατούσαν πριν από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Σε μια εποχή κλιματικής κρίσης, το σπήλαιο παρέχει τα απαραίτητα δεδομένα για να εκτιμήσουμε τι συνέβαινε στο παρελθόν και τι μπορεί μας περιμένει στο μέλλον.
Την ίδια στιγμή όπως τονίζει, η σημασία ενός σπηλαίου δεν κρίνεται από το μέγεθός του. «Ακόμα και ένα πολύ μικρό σπήλαιο μπορεί να έχει τεράστια σημασία» λέει, φέρνοντας ως παράδειγμα τα σπήλαια της Αγίας Παρασκευής. Εκεί, μέσα σε μόλις 10 μέτρα, βρέθηκε η κίτρινη σανδαράχη, ένα ορυκτό του θείου που υπάρχει σε μόνο δύο σημεία παγκοσμίως, ανάμεσα σε χιλιάδες άλλα σπήλαια.
Ο κ. Λαζαρίδης πάντως ξεκαθαρίζει ότι η πρόσβαση στα μη αξιοποιημένα σπήλαια δεν είναι ανεξέλεγκτη, καθώς αυτά προστατεύονται και απαιτείται ειδική άδεια από την Εφορεία Σπηλαιολογίας και Παλαιοανθρωπολογίας του Υπουργείου Πολιτισμού.
Καταλήγοντας, συμφωνεί ότι υπάρχουν πολλά περιθώρια περαιτέρω αξιοποίησης των σπηλαίων της χώρας, εκτιμώντας πως αν αυτό γίνει με ειδικές διαδικασίες, τότε θα αναδειχθούν όχι μόνο αυτά, αλλά και οι ευρύτερες περιοχές γύρω από αυτά.
