Οι ισχυρές και παρατεταμένες βροχοπτώσεις, σε συνδυασμό με τους θυελλώδεις ανέμους, είχαν ως αποτέλεσμα η θάλασσα να ενωθεί με τη στεριά σε αρκετές παραθαλάσσιες ζώνες. Καθιζήσεις, κατολισθήσεις βράχων και πτώσεις δέντρων στα οδοστρώματα έχουν αποκλείσει νησιά και χωριά, ενώ τα ποτάμια έχουν υπερχειλίσει εξαιτίας των συνεχών βροχών, προκαλώντας πλημμύρες και καλύπτοντας με νερό σπίτια, οχήματα και καλλιέργειες.
Δύο επιστήμονες αναλύουν στο Liberal το πού οφείλεται αυτό το φαινόμενο και ποιες είναι οι επιπτώσεις του ενώ εφιστούν την προσοχή αρχών και πολιτών για τη διαχρονική του επικινδυνότητα. Ειδικότερα, ο Oμότιμος Καθηγητής στο ΕΘνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Κίμων Χατζημπίρος και ο καθηγητής Διευθέτησης Ορεινών Υδάτων και διευθυντής του Εργαστηρίου Ανάλυσης και Διαχείρισης Φυσικών Καταστροφών στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Δημήτρης Εμμανουλούδης, εξηγούν τους λόγους αυτού του φαινομένου, το τι έρχεται την επόμενη μέρα αλλά και ποια είναι τα μέτρα αντιμετώπισής τους.
Κίμων Χατζημπίρος - Ομότιμος Καθηγητής στο ΕΘνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο
Κ. Χατζημπίρο, το τελευταίο διάστημα βλέπουμε αμέτρητες καθιζήσεις, κατολισθήσεις και πλημμύρες σε νησιά του Αιγαίου αλλά και στην Ήπειρο. Πού οφείλονται αυτά τα φαινόμενα; Γιατί εντοπίζεται σε αυτές τις περιοχές;
Καταρχάς να αναφέρω ότι η βασική αιτία των τελευταίων φαινομένων είναι κυρίως η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή, η οποία, τα φαινόμενα που πάντα υπήρχαν, τα κάνει πλέον πολύ πιο συχνά και πιο έντονα.
Γιατί επλήγησαν οι συγκεκριμένες περιοχές; Αναμένεται τα φαινόμενα αυτά να τα δούμε άμεσα και πιο συχνά και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας; Είναι κάποια νέα πραγματικότητα αυτή που διαμορφώνεται τώρα;
Ναι, διαμορφώνεται, μια νέα πραγματικότητα, διότι τα φαινόμενα αυτά δεν θα είναι παροδικά, προβλέπεται ότι θα εντείνονται χρόνο με τον χρόνο και δεκαετία με δεκαετία.
Πρώτα απ’ όλα, το μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας έχει ένα εύθραστο γεωλογικό υπόβαθρο, είναι σαθρά πολλά εδάφη στην Ελλάδα, ιδιαίτερα τα βουνά, γιατί έτσι είναι η γεωλογική τους δομή. Αυτό πάντα υπήρχε, θα έχουμε όμως και χρονιές σαν τη φετινή που θα είναι πολύ πιο έντονα, με την κλιματική κρίση να συμβάλλει όλο και πιο πολύ σε αυτό.
Δεύτερον, οι θύελλες, οι πολλές βροχές κτλ., κατά κανόνα στην Ελλάδα έρχονται από τα δυτικά, για γεωφυσικούς λόγους. Έτσι είναι φτιαγμένο το παγκόσμιο μετεωρολογικό σύστημα. Είναι φυσικό και επόμενο στα νησιά του Ιονίου, στη Δυτική Πελοπόννησο, στη Στερεά και την Ήπειρο να έχουμε πολύ περισσότερες βροχές, πάντα είχαμε. Είναι φυσικό να εκδηλώνονται εκεί πιο έντονα τα φαινόμενα.
Από εκεί και πέρα όμως επειδή είναι χαοτικό το κλιματικό σύστημα, μπορεί και σε οποιοδήποτε άλλο μέρος να εκδηλωθούν έντονα φαινόμενα. Για αυτό και τη μία εντοπίζεται στη Λέσβο, την άλλη στην Κρήτη, την άλλη στην Πελοπόννησο. Αυτό είναι αναπόφευκτο, αλλά η ισχυρότερη τάση υπάρχει στην Δυτική Ελλάδα.
Δεν μπορούμε, όμως, να προβλέψουμε το μέλλον, οι περισσότερες βροχές έρχονται δυτικά αλλά οποιοδήποτε μέρος μπορεί να απειληθεί ανά πάσα στιγμή. Θα πρέπει να κρατήσουμε ότι όλη η Ελλάδα είναι ευάλωτη και λόγω της γεωγραφίας της, είναι ολόκληρη η χώρα σε έναν κόκκινο συναγερμό.
Έρχεται ένα απροσδιόριστο μέλλον αν δεν αντιμετωπίσουμε εγκαίρως την κλιματική αλλαγή. Οι καταστροφές αναμένεται να μεγαλώσουν.
Πάμε λίγο και στο κομμάτι των μέτρων, λοιπόν. Τι πρέπει να κάνει η πολιτεία για να αντιμετωπίσει ή και να προλάβει τα ακραία αυτά φαινόμενα της χώρας;
Η πολιτεία πρέπει να πάρει μια σειρά μέτρων, τα οποία έχουν όμως μακροπρόθεσμη απόδοση, για αυτό και βλέπουμε να μην λαμβάνονται συχνά, γιατί δεν έχουν άμεσο όφελος.
Τα μέτρα αυτά είναι πρώτον ο μετριασμός της κλιματικής αλλαγής, που ξεκινά από την αλλαγή του ενεργειακού μοντέλου.
Δεύτερον, ένας προγραμματισμός πολλών απαραίτητων έργων ορεινής υδρονομίας, έτσι ώστε να περνά το νερό με μικρότερη ζημιά στο έδαφος, να μειώνονται οι κατολισθήσεις, να συγκρατείται νερό στα βουνά, να φεύγει με τη σειρά του το νερό σταδιακά προς τα κάτω, οπότε και να μειώνεται η ένταση των πλυμμηρών. Η ορεινή υδρονομία είναι μια ολόκληρη επιστήμη και πρέπει οι ειδικοί να καθοδηγήσουν για το πώς θα γίνουν τέτοια έργα.
Τα έργα αυτά γίνονταν παλιά με επιτυχία από τη δασική υπηρεσία, αλλά νομίζω ότι έχουν αμεληθεί πολύ τα τελευταία χρόνια, έχουν εγκαταλειφθεί ουσιαστικά. Για αυτό και οι πλαγιές των βουνών έχουν μείνει χωρίς διαχείριση και χωρίς προστασία.
Το αποτέλεσμα είναι ότι όταν έρχονται τα ακραία φαινόμενα να έχουμε μεγάλες καταστροφές και πλημμύρες, όπως είχαμε χαρακτηριστικά στη Θεσσαλία με το φαινόμενο Daniel, και σε πολλές άλλες περιπτώσεις, και όπως θα έχουμε με βεβαιότητα και τα επόμενα χρόνια.
Άλλο μέτρο είναι η προστασία της βλάστησης, για να προστατευθεί το έδαφος. Αυτό γίνεται κυρίως με αποφυγή πυρκαγιών και αποφυγή υπερβόσκησης μετά από πυρκαγιά, η οποία είναι καταστροφική. Κι αυτό γιατί εξαφανίζει τη βλάστηση, το έδαφος μένει γυμνό και όταν έρθει η μεγάλη βροχή θα παρασυρθεί το χώμα και θα έχουμε αυτά τα φαινόμενα.
Τώρα, ένα διαφορετικού τύπου μέτρο είναι ότι, επειδή μπαίνουμε σε μία νέα πραγματικότητα, όπως είπατε, θα πρέπει να προσαρμοστούν ανάλογα και τα τεχνικά έργα που φτιάχνουμε, δηλαδή ο συντελεστής ασφαλείας των έργων έναντι κατολισθήσεων και πλημμυρών κλπ. θα πρέπει να αυξηθεί, διότι πλέον θα είναι όλο και πιο συχνά αυτά τα έντονα φαινόμενα.
Θα πρέπει οι τεχνικοί μας να προσαρμόσουν τους τρόπους κατασκευής για μεγαλύτερη προστασία των έργων και φυσικά αυτό θα έχει μεγαλύτερο κόστος, δηλαδή τα έργα θα κοστίζουν ακριβότερα για να είναι ασφαλέστερα. Όλα έχουν κόστος, αλλά πρέπει να το πληρώσουμε για να έχουμε ένα αποδεκτό περιβάλλον τις επόμενες δεκαετίες. Πρέπει να επενδύσουμε από τώρα για το μέλλον, αν δεν το κάνουμε το μέλλον θα είναι απειλητικό. Οι πολίτες, από την πλευρά τους, οφείλουν να ακολουθούν τις υποδείξεις των επιστημόνων και να δέχονται τα σωστά μέτρα.
Δημήτρης Εμμανουλούδης - Διευθέτησης Ορεινών Υδάτων στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκη
Κύριε Εμμανουλούδη, πού οφείλεται αυτή η πλυμμηρίδα; Γιατί είχε τέτοια ένταση σε συγκεκριμένες περιοχές και πόσο πιο επικίνδυνη μπορεί να γίνει;
Είδαμε όντως έντονο φθινόπωρο και τώρα έναν έντονο χειμώνα από πλευράς καιρικών φαινομένων, με πολλά ακραία φαινόμενα. Δεν συμβαίνει πρώτη φορά, μην ξεχνάμε ότι λίγο καιρό πριν είχαμε ζητήματα με τη λειψυδρία. Από παλιά, όλα τα χρόνια που γνωρίζουμε και έχουμε μετρήσεις, υπήρχαν περίοδοι με πολλές βροχοπτώσεις και άλλοτε περίοδοι με λιγότερες. Αυτό αποτυπώνεται και σε έρευνες από επιστήμονες που ασχολούνται με τις κλιματικές περιόδους. Θα δούμε ότι και στη χώρα μας αλλά και στον πλανήτη υπήρχαν βροχερές περίοδοι και περίοδοι με λιγότερες βροχές. Φέτος είναι πράγματι μια τέτοια περίοδος με πολλές βροχοπτώσεις, ιστορικά πολλές, μάλιστα, σε κάποιες περιοχές της Ελλάδας. Μπορεί, όμως, του χρόνου να υπάρξει μια χρονιά όπως η περσινή, η προπέρσινη.
Τώρα, ως προς το γιατί κάποιες περιοχές παρουσίασαν μεγαλύτερα προβλήματα, αρχικά να πούμε ότι βροχοπτώσεις υπήρξαν σε όλη την Ελλάδα. Πάνω-κάτω ήταν αυξημένες, βεβαίως περισσότερο σε ορεινές περιοχές, στη ραχοκοκαλιά της χώρας και στην Πελοπόννησο, αλλά υπήρξαν βροχοπτώσεις και στην Ανατολική Μακεδονία, στη Θράκη και στα νησιά. Απλώς κάποιες περιοχές, όπως είδαμε είναι περισσότερο ευάλωτες και άλλες λιγότερο.
Περισσότερο ευάλωτα είναι όμως σίγουρα τα νησιά. Μια βροχόπτωση που ενδεχομένως στην Πίνδο, σε κάποια απομονωμένη περιοχή, δεν θα δημιουργούσε εμφανές πρόβλημα, σε ένα νησί που περιβάλλεται από θάλασσα, όπου η θάλασσα έχει τη δική της επίδραση, φαίνεται πολύ πιο έντονη.
Είναι, βέβαια, και το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής. Ισχύει ότι υπάρχει μια κλιματική αναταραχή. Άλλοι την ονομάζουν κλιματική αλλαγή, άλλοι κλιματική κρίση. Δεν έχει σημασία η ορολογία. Βλέπουμε πράγματι μια περίεργη κατάσταση: ακραίες υψηλές θερμοκρασίες, ακραίες ξηρασίες, έντονες υγρές χρονιές όπως αυτή. Είναι γεγονός ότι υπάρχει μια αναστάτωση στο κλίμα.
Το πόσο θα διαρκέσει, με ποια ένταση και αν κάποια στιγμή θα σταματήσει, δεν το γνωρίζει κανείς. Η υπερθέρμανση του πλανήτη υφίσταται, αυτό είναι δεδομένο. Υπάρχει μεγάλη επιβάρυνση από τα ορυκτά καύσιμα και τις ανθρωπογενείς δραστηριότητες. Όλη αυτή η υπερθέρμανση δημιουργεί φαινόμενα που πολλές φορές παίρνουν ακραία μορφή, είτε με πολύ υψηλές θερμοκρασίες είτε με πολύ χαμηλές, είτε με έντονες χιονοπτώσεις, είτε με ξηρασίες, είτε με υπερβολικές βροχές. Αυτή η αναστάτωση δεν ήταν τόσο εμφανής παλαιότερα, τουλάχιστον όχι σε αυτόν τον βαθμό.
Άρα μιλάμε για έναν συνδυασμό παραγόντων: και η κλιματική αλλαγή και η φυσική μεταβλητότητα του κλίματος και η ευαλωτότητα ορισμένων περιοχών.
Σε ό,τι αφορά τη συνέχεια των φαινομένων για τη φετινή χρονιά, μπορούμε να πούμε το εξής: ήδη τα εδάφη είναι εξαιρετικά επιβαρυμένα από πλευράς υγρασίας σε ολόκληρη τη χώρα. Σε μετρήσεις που έχουμε σε διάφορες περιοχές, η υγρασία του εδάφους έχει φτάσει κοντά στο όριο κορεσμού, δηλαδή στο 96–98%. Αυτό σημαίνει πλήρως κορεσμένα εδάφη. Με απλά λόγια, οποιαδήποτε ποσότητα νερού πέσει από εδώ και πέρα με τη μορφή βροχής δεν μπορεί να απορροφηθεί και κυλάει αυτόματα στις λεκάνες απορροής, σε κοίτες και ρέματα.
Αν πριν από μερικούς μήνες χρειαζόταν μια βροχόπτωση 8–10 χιλιοστών για να δημιουργήσει πλημμυρικά φαινόμενα, τώρα με πολύ λιγότερα χιλιοστά μπορούμε να έχουμε αντίστοιχα φαινόμενα. Αυτό σημαίνει αυξημένη επιφυλακή ακόμη και για μικρής διάρκειας αλλά έντονες βροχοπτώσεις.
Άρα απαιτείται αυξημένη επιτήρηση, καθαρισμός των ρεμάτων όπου αυτό είναι εφικτό, άμεση κινητοποίηση και επαγρύπνηση τόσο των υπηρεσιών όσο και των πολιτών. Μέχρι να ανέβουν οι θερμοκρασίες, να μεγαλώσει η διάρκεια της ημέρας και να αρχίσουν να «στεγνώνουν» τα εδάφη, η κατάσταση θα πρέπει να παραμείνει σε καθεστώς αυξημένης ετοιμότητας.
