Σήμερα, ο Αναγκαστικός Συνεταιρισμός Κροκοπαραγωγών Κοζάνης, με την εμπορική επωνυμία Safran, βρίσκεται μπροστά σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι: ενώ η ζήτηση για το προϊόν παραμένει ισχυρή τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, η παραγωγή έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια λόγω της κλιματικής αλλαγής, όπως και το πολλαπλασιαστικό υλικό, δημιουργώντας περιορισμούς στην ανάπτυξη και στο εισόδημα των παραγωγών.
Όπως εξήγησε στα Μακεδονικά Νέα ο πρόεδρος του Συνεταιρισμού, Βασίλης Μητσόπουλος, το βασικό στοίχημα της επόμενης περιόδου δεν είναι η αποζημίωση για τις χαμηλές σοδειές, αλλά η ουσιαστική στήριξη της καλλιέργειας ώστε να αυξηθούν ξανά οι εκτάσεις και οι ποσότητες. «Θέλουμε να βοηθήσουμε τα μέλη μας να αυξήσουν τα στρέμματά τους και την παραγωγή τους. Αυτό είναι ζωτικής σημασίας και για τον συνεταιρισμό και για την περιοχή», τόνισε χαρακτηριστικά.
Από το 1971 μέχρι σήμερα: ο ρόλος του Αναγκαστικού Συνεταιρισμού
Ο Συνεταιρισμός ιδρύθηκε το 1971 ως Αναγκαστικός Συνεταιρισμός Παραγωγών Κοζάνης, γεγονός που σήμαινε ότι όλα τα μέλη ήταν υποχρεωμένα να παραδίδουν το σύνολο της παραγωγής τους στον φορέα. Η ίδρυσή του αποτέλεσε τομή για την καλλιέργεια του κρόκου στην περιοχή, η οποία μέχρι τότε δεν ξεπερνούσε τα 1.000 στρέμματα και χαρακτηριζόταν από αποσπασματική οργάνωση. Με τη δημιουργία του Συνεταιρισμού οργανώθηκαν η παραγωγή, η καλλιέργεια, οι πωλήσεις και το μάρκετινγκ, ενώ αποκτήθηκε ενιαία ταυτότητα και συσκευασία. Τα αποτελέσματα ήταν άμεσα ορατά καθώς τη δεκαετία του 1980 η ετήσια παραγωγή έφτανε κατά μέσο όρο τους 10 τόνους, τη δεκαετία του 1990 διαμορφώθηκε περίπου στους 7 τόνους ενώ από το 2000 και μετά, με τη βελτίωση της οικονομικής κατάστασης, οι ποσότητες σταθεροποιήθηκαν χαμηλότερα, γύρω στους 2 τόνους ετησίως, αλλά με υψηλότερη προστιθέμενη αξία.
Ο Συνεταιρισμός κατάφερε όχι μόνο να βρει αγορές, αλλά και να καταστήσει τον Κρόκο Κοζάνης γνωστό στην εσωτερική αγορά, δημιουργώντας ένα ισχυρό, ενιαίο brand.
ΠΟΠ από το 1999: το μεγαλύτερο συγκριτικό πλεονέκτημα
Από το 1999, ο Κρόκος Κοζάνης ανήκει στα προϊόντα Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ), εξέλιξη που –όπως υπογράμμισε στα Μακεδονικά Νέα ο κ. Μητσόπουλος– αποτέλεσε το μεγαλύτερο πλεονέκτημα του προϊόντος. Η ΠΟΠ πιστοποίηση διασφαλίζει τη γνησιότητα και προστατεύει από τη νοθεία, κάτι ιδιαίτερα κρίσιμο για ένα προϊόν με ακριβή πρώτη ύλη.
Η αυστηρή οριοθέτηση της περιοχής καλλιέργειας, η εκπαίδευση των παραγωγών, η παροχή τεχνογνωσίας και εξοπλισμού έχουν οδηγήσει στη δημιουργία ενός προϊόντος ανώτερης ποιότητας. Αυτό αποτυπώνεται στις συνεργασίες του Συνεταιρισμού με μεγάλες διεθνείς εταιρείες μπαχαρικών, γνωστές αρωματοποιίες και premium αλυσίδες, κυρίως στην Ελβετία, αλλά και σε περισσότερες από 20 χώρες παγκοσμίως.
Η κλιματική αλλαγή «σβήνει» τη σοδειά
Τα τελευταία χρόνια, η εικόνα της παραγωγής έχει αλλάξει. Η καλλιέργεια του κρόκου, που δεν αρδεύεται και βασίζεται αποκλειστικά στις ετήσιες βροχοπτώσεις, έχει πληγεί σοβαρά από περιόδους ανομβρίας σε κρίσιμα στάδια – την άνοιξη και το φθινόπωρο – αλλά και από παρατεταμένους καύσωνες το καλοκαίρι, με θερμοκρασίες άνω των 40 βαθμών ακόμη και στην Κοζάνη.
Το αποτέλεσμα είναι μειωμένη ανθοφορία και απώλειες φυτειών, γεγονός που αποτυπώνεται στα στοιχεία των τελευταίων ετών. Ειδικότερα, το 2022 η παραγωγή διαμορφώθηκε στους 1.260 τόνους, το 2023 μειώθηκε στους 1.050 τόνους, το 2024 υποχώρησε περαιτέρω στους 860 τόνους, ενώ για το 2025 η εκτίμηση είναι ότι δεν θα ξεπεράσει τα 650 κιλά.
«Η φετινή παραγωγή είναι η χειρότερη όλων των εποχών», σημείωσε στα Μακεδονικά Νέα ο πρόεδρος, προσθέτοντας ότι μέχρι το 2021 ο Συνεταιρισμός βρισκόταν σταθερά στους 2 τόνους και παλαιότερα ακόμη υψηλότερα.
Μείωση μελών και εκτάσεων
Παράλληλα με την πτώση της παραγωγής, παρατηρείται και συρρίκνωση της ενεργής παραγωγικής βάσης. Από τα περίπου 1.000 εγγεγραμμένα μέλη του Συνεταιρισμού, σήμερα δραστηριότητα έχουν γύρω στα 500. Πολλοί παραγωγοί εγκατέλειψαν την καλλιέργεια λόγω χαμηλών αποδόσεων ή αστοχιών κατά την εγκατάσταση νέων φυτειών.
Οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις για το 2025 ανέρχονται σε 4.686 στρέμματα, ωστόσο καταγράφεται μείωση περίπου 20% στις δηλώσεις εκτάσεων τα τελευταία χρόνια.
Το «αγκάθι» του πολλαπλασιαστικού υλικού
Το μεγαλύτερο πρόβλημα σήμερα δεν είναι μόνο η τιμή – η οποία βρίσκεται στα υψηλότερα επίπεδα όλων των εποχών – ούτε οι πληρωμές, που είναι σχετικά άμεσες. Το κρίσιμο ζήτημα είναι η έλλειψη διαθέσιμου πολλαπλασιαστικού υλικού (βολβών). Η καλλιέργεια βασίζεται σε ίδιους παραγόμενους βολβούς, τους οποίους οι παραγωγοί μεταφυτεύουν από παλιά χωράφια σε νέα. Όσοι όμως έχασαν φυτείες τα προηγούμενα χρόνια, δυσκολεύονται πλέον να βρουν υλικό για να συνεχίσουν ή να επεκτείνουν την καλλιέργεια. «Αν ήμασταν πριν από 10 χρόνια, υπήρχε πολύ περισσότερο διαθέσιμο υλικό. Σήμερα, λόγω της κλιματικής αλλαγής, αυτό δεν ισχύει», ανέφερε ο κ. Μητσόπουλος.
Για τον λόγο αυτό, ο Συνεταιρισμός προτίθεται να ζητήσει τη στήριξη του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης για την εισαγωγή ή παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού, ώστε να παραμείνουν οι παραγωγοί «στο παιχνίδι».
Αγορές, εξαγωγές και προϊόντα
Λόγω της χαμηλής παραγωγής, σήμερα το 50% του κρόκου διατίθεται στην ελληνική αγορά και το υπόλοιπο 50% εξάγεται σε 22 χώρες, με σημαντικότερες αγορές τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και την Ελβετία. Σε προηγούμενα χρόνια, με παραγωγή 3 τόνων, μόλις 400-500 κιλά παρέμεναν στην Ελλάδα και όλο το υπόλοιπο κατευθυνόταν στο εξωτερικό.
Ο Συνεταιρισμός διαθέτει τον Κρόκο Κοζάνης σε συσκευασίες 0,5 γραμμαρίου, βιολογικό και συμβατικό κρόκο σε νηματίδια, μορφή σκόνης, συσκευασίες δώρων για duty free και delicatessen. Μέσω θυγατρικής εταιρείας που λειτουργεί από το 2008, παράγονται ροφήματα με κρόκο Κοζάνης, ενώ στη γκάμα περιλαμβάνονται μέλι με κρόκο και –πρόσφατα– συμπλήρωμα διατροφής για ψυχική ηρεμία και βελτίωση της διάθεσης, βασισμένο σε διεθνείς έρευνες για τις ιδιότητες του σαφράν.
Ανταγωνισμός και διαφοροποίηση
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Ελλάδα παραμένει η σημαντικότερη παραγωγός χώρα κρόκου, με πολύ μεγαλύτερες ποσότητες από την Ισπανία και την Ιταλία. Ο ανταγωνισμός προέρχεται από τρίτες χώρες, κυρίως το Ιράν (περίπου 300 τόνοι ετησίως), το Αφγανιστάν και το Μαρόκο.
Ωστόσο, όπως υποστήριξε ο πρόεδρος του Συνεταιρισμού, εκεί δεν μπορούν να διασφαλιστούν ούτε η ΠΟΠ προέλευση, ούτε η βιολογική καλλιέργεια, ούτε οι συνθήκες δίκαιης αμοιβής των παραγωγών. Στην Κοζάνη, ακόμη και στη συμβατική γεωργία, δεν χρησιμοποιούνται φυτοπροστατευτικά προϊόντα, λόγω του συστήματος καλλιέργειας και του κλίματος, γεγονός που διαφοροποιεί πλήρως το προϊόν.
Οικονομικός και κοινωνικός αντίκτυπος
Η σημασία του κλάδου για την τοπική οικονομία είναι καθοριστική. Ο Συνεταιρισμός διανέμει περίπου το 90% των κερδών του στα μέλη. Σε χρονιές με τζίρο 7-8 εκατ. ευρώ, η διανομή προς τους παραγωγούς έφτανε τα 6 εκατ. ευρώ.
«Για πολλούς παραγωγούς, ο κρόκος είναι το εισόδημα με το οποίο σπουδάζουν τα παιδιά τους, αγοράζουν σπίτι ή απλώς καλύπτουν τις καθημερινές τους ανάγκες», δήλωσε στα Μακεδονικά Νέα ο κ. Μητσόπουλος, υπογραμμίζοντας ότι η απώλεια παραγωγής μεταφράζεται σε απώλεια εισοδήματος για ολόκληρη την περιοχή.
Έρευνα, συνεργασίες και επόμενα βήματα
Παρά τους περιορισμούς, ο Συνεταιρισμός συνεχίζει την ερευνητική δραστηριότητα. Έχει καταθέσει πρόταση το 2025 στο Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης για επιχειρησιακή ομάδα σε συνεργασία με τον ΕΛΓΟ Δήμητρα, με στόχο τη μελέτη των αιτιών της πτώσης της παραγωγής και τον μετριασμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Επιπλέον, υλοποιεί έρευνες με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας για την αντιμετώπιση ασθενειών με οικολογικό τρόπο.
Παράλληλα με τις παρεμβάσεις για την αύξηση της παραγωγής, ο Αναγκαστικός Συνεταιρισμός Κροκοπαραγωγών Κοζάνης επενδύει και στην καινοτομία, αξιοποιώντας εθνικά χρηματοδοτικά εργαλεία. Το 2024 κατατέθηκαν τρεις προτάσεις στο πρόγραμμα Ερευνώ – Καινοτομώ, οι οποίες αφορούν τόσο τη βελτιστοποίηση της συγκομιδής του κρόκου όσο και την ανάπτυξη φυτικών εκχυλισμάτων με βάση τον Κρόκο Κοζάνης.
Στόχος των προτάσεων είναι η περαιτέρω αξιοποίηση των μοναδικών βιολογικών ιδιοτήτων του προϊόντος και η δημιουργία νέων εφαρμογών υψηλής προστιθέμενης αξίας, όπως συμπληρώματα διατροφής με τεκμηριωμένη βιολογική δράση. Αν και οι συγκεκριμένες προτάσεις δεν έχουν ακόμη αξιολογηθεί, εντάσσονται σε μια συνολική στρατηγική του Συνεταιρισμού για τη σύνδεση της πρωτογενούς παραγωγής με την έρευνα, την επιστημονική γνώση και την καινοτομία, ώστε ο Κρόκος Κοζάνης να παραμείνει ανταγωνιστικός διεθνώς, όχι μόνο ως παραδοσιακό προϊόν ΠΟΠ αλλά και ως βάση για νέες, σύγχρονες εφαρμογές στον τομέα της υγείας και της ευεξίας.
Το βασικό ζητούμενο όμως, όπως ξεκαθαρίζει ο πρόεδρος, είναι «να επαναφέρουμε την καλλιέργεια εκεί που ήταν. Αυτός είναι ο στόχος μου και ο πόθος όλων των παραγωγών».
Σε μια περιοχή που αναζητά νέο παραγωγικό βηματισμό μετά τον λιγνίτη, ο Κρόκος Κοζάνης παραμένει ένα από τα ισχυρά αναπτυξιακά «χαρτιά». Το αν θα μπορέσει να συνεχίσει να παίζει αυτόν τον ρόλο, θα εξαρτηθεί από τη στήριξη της Πολιτείας, την προσαρμογή στην κλιματική πραγματικότητα και –κυρίως– από την επιβίωση της ίδιας της καλλιέργειας.
