Αυτό το ερώτημα βρέθηκε μεταξύ άλλων στο επίκεντρο του συνεδρίου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) με θέμα «Οικονομία του Πολέμου», το οποίο ανέδειξε τόσο τη διαχρονική ελληνική εμπειρία όσο και τις σύγχρονες διεθνείς εξελίξεις, με αιχμή τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις ευρύτερες γεωοικονομικές συνέπειες για την Ευρώπη και τον κόσμο.
Στις εισηγήσεις που παρουσιάστηκαν, αναδείχθηκε ότι η οικονομία του πολέμου δεν αποτελεί ένα θεωρητικό σχήμα του παρελθόντος, αλλά ένα ενεργό πλαίσιο δημοσιονομικών επιλογών, πολιτικών προτεραιοτήτων και γεωπολιτικών εξαρτήσεων, το οποίο επηρεάζει άμεσα την ανάπτυξη, τη δημοκρατία και την κοινωνική συνοχή.
Η Ελλάδα ως «οικονομία του πολέμου»
Κεντρικό άξονα της συζήτησης αποτέλεσε η εισήγηση του καθηγητή και Κοσμήτορα της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ Παναγιώτη Γκλαβίνη, ο οποίος υποστήριξε ότι η Ελλάδα είναι μια οικονομία πολέμου «εδώ και πάρα πολλά χρόνια». Όπως ανέφερε, η χώρα διαχρονικά δαπανά σημαντικούς πόρους για την άμυνα, συχνά με αντιπαραγωγικό τρόπο, στερώντας κεφάλαια από την υγεία, την παιδεία και άλλες κοινωνικές πολιτικές. Παρά ταύτα, πρόκειται για μια επιλογή που δεν είναι προαιρετική, αλλά επιβεβλημένη από το γεωπολιτικό περιβάλλον.
Ο κ. Γκλαβίνης επισήμανε ότι το σύνολο των πολιτικών δυνάμεων και το Κοινοβούλιο συμφωνούν πως η Ελλάδα χρειάζεται υψηλές αμυντικές δαπάνες, ακόμη υψηλότερες από τις σημερινές. Με αυτή την έννοια, η Ελλάδα παραμένει μια οικονομία πολέμου, όχι επειδή διεξάγει πόλεμο, αλλά επειδή προετοιμάζεται διαρκώς γι’ αυτόν.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στη διάκριση μεταξύ αγοράς και οικονομίας. Η οικονομία, όπως τόνισε, είναι έννοια κρατική και έχει πατρίδα, ενώ η αγορά δεν έχει κατ’ ανάγκην. Σε συνθήκες πολέμου, η κρατική οικονομία κυριαρχεί, καθώς διαχειρίζεται μακροοικονομικά μεγέθη όπως ο πληθωρισμός, τα ελλείμματα και το δημόσιο χρέος, τα οποία επηρεάζονται άμεσα από τις πολεμικές δαπάνες.
Πόλεμος, εξαίρεση και δημοκρατία
Ο πόλεμος, σύμφωνα με τον κ. Γκλαβίνη, αποτελεί εξαίρεση από την κανονικότητα όχι μόνο για την οικονομία αλλά και για το Σύνταγμα και τη δημοκρατία. Η αναστολή θεμελιωδών ελευθεριών και η αναβολή εκλογικών διαδικασιών –όπως συμβαίνει σήμερα στην Ουκρανία ή είχε συμβεί στη Μεγάλη Βρετανία σε προηγούμενες πολεμικές περιόδους– επιβεβαιώνουν ότι η δημοκρατία λειτουργεί υπό όρους σε συνθήκες σύρραξης.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα επί δεκαετίες ζητούσε την εξαίρεση των αμυντικών δαπανών από τον υπολογισμό των δημοσιονομικών ελλειμμάτων, ακριβώς επειδή αντιμετώπιζε ένα μόνιμο πρόβλημα ασφάλειας. Σήμερα, όπως σημείωσε, η Ευρώπη αντιμετωπίζει συνολικά τις αμυντικές δαπάνες με «εξαιρετικό» τρόπο, αναγνωρίζοντας ότι πρόκειται για δαπάνες που δεν μπορούν να αξιολογούνται με τα ίδια κριτήρια κανονικότητας.
Η οικονομία του πολέμου, επομένως, τίθεται ως κρίσιμο ερώτημα: παραμένει εξαίρεση ή τείνει να μετατραπεί σε κανονικότητα, ιδίως όταν από το 2008 και μετά ο πλανήτης κινείται από κρίση σε κρίση, με άμεσες επιπτώσεις στην ασφάλεια όχι μόνο περιφερειακά αλλά και παγκόσμια;
Τυπολογία των οικονομιών του πολέμου
Στην ανάλυσή του, ο κ. Γκλαβίνης παρουσίασε μια τυπολογία των οικονομιών του πολέμου με βασικό κριτήριο το αν διεξάγεται ή όχι πολεμική σύγκρουση. Όταν διεξάγεται πόλεμος, έχουμε την οικονομία του πολέμου με στενή έννοια: τα εμπόλεμα κράτη, τα οποία διακρίνονται σε επιτιθέμενα και αμυνόμενα, αλλά και τα τρίτα κράτη που στηρίζουν έμμεσα ή άμεσα τις εμπόλεμες πλευρές, συχνά μέσω της αγοράς εξοπλισμών.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ρωσοουκρανική σύρραξη, όπου αποτυπώνεται ξεκάθαρα ο τρόπος με τον οποίο αναδιατάσσονται οι διεθνείς συμμαχίες και οι οικονομικές εξαρτήσεις. Παράλληλα, αναδείχθηκε η σημασία της τεχνολογίας και ειδικά του «όπλου του φτωχού», όπως χαρακτήρισε τα drones, που μειώνουν την εξάρτηση από παραδοσιακές βαριές αμυντικές βιομηχανίες. Στο πλαίσιο αυτό, επισημάνθηκε ότι η Ουκρανία παράγει περίπου το 60% των όπλων που χρησιμοποιεί σήμερα, επιτυγχάνοντας ένα σημαντικό επίπεδο στρατιωτικής αυτονομίας εν μέσω πολέμου.
Οικονομίες πολέμου χωρίς πόλεμο και μετά τον πόλεμο
Όταν δεν διεξάγεται πόλεμος, οι κρατικές οικονομίες διακρίνονται, σύμφωνα με τον κ. Γκλαβίνη, σε εκείνες που προετοιμάζονται για τον δικό τους πόλεμο και σε εκείνες που προετοιμάζονται για τον πόλεμο των άλλων, μέσω ισχυρών αμυντικών βιομηχανιών και εξαγωγών. Η δεύτερη κατηγορία συνδέεται με σημαντικά οικονομικά οφέλη, αλλά και με γεωπολιτικές συνέπειες, όπως εξαρτήσεις, επιρροές και νέες μορφές ιμπεριαλισμού.
Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε και στην τρίτη κατηγορία: τις οικονομίες μετά τον πόλεμο. Οι πολεμικές δαπάνες και τα χρέη που δημιουργούνται ακολουθούν τις κοινωνίες και σε καιρό ειρήνης. Η Ελλάδα, όπως υπενθύμισε, γεννήθηκε με χρέη κατά την περίοδο της Επανάστασης, τα οποία τη συνόδευαν μέχρι και τα μέσα του 20ού αιώνα, επιβεβαιώνοντας ότι οι οικονομικές συνέπειες του πολέμου έχουν μακρά διάρκεια.
Αμυντικές δαπάνες και δημόσιο χρέος: Η ιστορική ματιά
Ιστορική διάσταση έδωσε ο Καθηγητής Μεθοδολογίας και Ιστορίας της Οικονομικής Σκέψης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Μιχάλης Ζουμπουλάκης, ο οποίος ανέλυσε τη σχέση γεωγραφικής επέκτασης και πτωχεύσεων του ελληνικού κράτους (1827, 1843, 1893, 1932 και 2010). Όπως υπογράμμισε, οι πτωχεύσεις εκδηλώθηκαν σε περιόδους διεθνών κρίσεων, που απλώς αποκάλυπταν χρόνιες αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας.
Τα συγκεντρωτικά στοιχεία για την περίοδο 1844–1893 δείχνουν ότι οι στρατιωτικές δαπάνες κινούνταν κατά μέσο όρο στο 6%–7% του ΑΕΠ, ενώ σε αρκετές δεκαετίες ξεπερνούσαν το 35% των συνολικών δημοσίων δαπανών, με κορύφωση τη δεκαετία του 1880. Η άμυνα αποτέλεσε διαχρονικά κυρίαρχη δημοσιονομική προτεραιότητα σε ένα κράτος που βρισκόταν σε διαρκή διαδικασία εδαφικής και θεσμικής συγκρότησης, χωρίς ωστόσο να επαρκεί από μόνη της για να εξηγήσει τις βαθύτερες δημοσιονομικές κρίσεις.
Στο συμπέρασμά του, τόνισε ότι η ελευθερία απαιτεί δαπάνες, οι στρατιωτικές δαπάνες προϋποθέτουν οικονομική ισχύ και η οικονομική ισχύς με τη σειρά της απαιτεί μακροχρόνια σταθερότητα και ανάπτυξη.
Ρωσία και Ουκρανία: δύο διαφορετικές οικονομίες πολέμου
Τη σύγχρονη εικόνα συμπλήρωσε ο Θανάσης Καζάνας, Επίκουρος Καθηγητής του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών του ΑΠΘ. Όπως ανέφερε, η Ρωσία μετασχηματίζεται σε μια «οικονομία φρουράς», με αμυντικές δαπάνες κλειδωμένες κοντά στο 8% του ΑΕΠ, περίπου 16,5 τρισ. ρούβλια το 2026. Η χρηματοδότηση του πολέμου γίνεται μέσω αυξήσεων φόρων, ενώ η ανάπτυξη επιβραδύνεται (1,0% το 2025 και 1,3% το 2026), καθώς η οικονομία εμφανίζει σημάδια υπερθέρμανσης, ιστορικά χαμηλή ανεργία και περιορισμένα περιθώρια παραγωγικής επέκτασης.
Αντίθετα, η Ουκρανία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα οικονομίας επιβίωσης. Οι αμυντικές δαπάνες υπερβαίνουν το 25% του ΑΕΠ, ενώ το χρηματοδοτικό κενό για την περίοδο 2025–2028 εκτιμάται στα 53,3 δισ. δολάρια. Το δημόσιο χρέος αυξήθηκε από 48,9% του ΑΕΠ το 2021 σε περίπου 89,8% στο τέλος του 2024 και αναμένεται να φτάσει το 108,6% το 2025, με τη βιωσιμότητά του να εξαρτάται απολύτως από τη συνεχή στήριξη της Δύσης.
Γεωοικονομικές ισορροπίες και ευρωπαϊκά διλήμματα
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη σχέση Ρωσίας–Κίνας και στην υποκατάσταση των ευρωπαϊκών εισαγωγών από κινεζικά προϊόντα διπλής χρήσης. Μετά τις κυρώσεις, οι εισαγωγές της Ρωσίας από την ΕΕ μειώθηκαν κατά 35%, ενώ το μερίδιο της Κίνας αυξήθηκε από περίπου 30% στο 66%, με αυξημένο κόστος και χαμηλότερη ποιότητα.
Το πολιτικό συμπέρασμα για την Ευρώπη είναι ότι διαθέτει ακόμη σημαντικά οικονομικά εργαλεία για να επηρεάσει το κόστος αυτής της σχέσης και, κατ’ επέκταση, τη δυναμική της πολεμικής οικονομίας της Ρωσίας.
Η οικονομία του πολέμου, όπως αναδείχθηκε στο συνέδριο, δεν αποτελεί ιστορική παρένθεση αλλά διαρκή πρόκληση. Για την Ελλάδα, την Ευρώπη και το διεθνές σύστημα, το ζητούμενο δεν είναι μόνο η ασφάλεια, αλλά η ισορροπία ανάμεσα στην άμυνα, τη δημοκρατία και τη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη σε έναν κόσμο όπου η εξαίρεση τείνει να μετατραπεί σε κανόνα.
