Στον πυρήνα της συμφωνίας βρίσκονται η γονιδιωματική και επιδημιολογική ανάλυση αστικών λυμάτων, η αξιοποίηση δεδομένων νέας γενιάς και η μετατροπή της επιστημονικής γνώσης σε πρακτικές λύσεις για την κοινωνία και την οικονομία. Το μνημόνιο δεν περιορίζεται σε θεσμικό χαρακτήρα, αλλά θέτει τις βάσεις για κοινές ερευνητικές δράσεις, ανταλλαγή τεχνογνωσίας, συμμετοχή σε εθνικά και ευρωπαϊκά προγράμματα και ανάπτυξη καινοτόμων εργαλείων που μπορούν να λειτουργήσουν ως «έγκαιρο σύστημα προειδοποίησης» για ζητήματα δημόσιας υγείας, περιβάλλοντος και βιώσιμης ανάπτυξης σε ένα σύνθετο αστικό περιβάλλον όπως αυτό της Θεσσαλονίκης.
Έρευνα, καινοτομία και οικονομία στο επίκεντρο της κυβερνητικής στρατηγικής
Τη σημασία της συνεργασίας ανέδειξε ο υφυπουργός Ανάπτυξης, αρμόδιος για την Έρευνα και την Καινοτομία, Σταύρος Καλαφάτης, υπογραμμίζοντας ότι η επένδυση στην έρευνα, την τεχνολογική ανάπτυξη και την καινοτομία αποτελεί βασικό πυλώνα της εθνικής αναπτυξιακής στρατηγικής. Όπως τόνισε, η γνώση αποκτά πραγματικό κοινωνικό και οικονομικό αποτύπωμα μόνο όταν μετατρέπεται σε εφαρμόσιμες λύσεις που στηρίζουν την κοινωνία, τις επιχειρήσεις και τη βιομηχανία.
Στο πλαίσιο αυτό, η συνεργασία ΕΥΑΘ–ΙΝΕΒ λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ θεωρητικής γνώσης και εφαρμοσμένης πρακτικής, δημιουργώντας συνέργειες μεταξύ δύο φορέων με έντονο κοινωνικό πρόσημο. Η κοινή ανάληψη ερευνητικών πρωτοβουλιών, όπως σημείωσε, ενισχύει τη βέλτιστη αξιοποίηση πόρων, τη διεκδίκηση χρηματοδοτήσεων και τελικά την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας, σε ευθυγράμμιση και με τις ευρωπαϊκές πολιτικές για την καινοτομία και τη βιώσιμη ανάπτυξη.
Η συμβολή της ΕΥΑΘ: Υποδομές, δεδομένα και κοινωνική ευθύνη
Από την πλευρά της ΕΥΑΘ, ο πρόεδρος Άγις Παπαδόπουλος ανέδειξε τη σημασία της διασύνδεσης μιας δημόσιας επιχείρησης που διαχειρίζεται κρίσιμες υποδομές με φορείς εφαρμοσμένης έρευνας. Η ΕΥΑΘ, η οποία παρέχει υπηρεσίες ύδρευσης και αποχέτευσης σε περισσότερους από ένα εκατ. πολίτες στο ευρύτερο πολεοδομικό συγκρότημα Θεσσαλονίκης, βλέπει τη συνεργασία αυτή ως συνέχεια ενός ρόλου που ξεπερνά την καθημερινή λειτουργία υποδομών και αγγίζει την προστασία της δημόσιας υγείας και του περιβάλλοντος.
Ο ίδιος υπενθύμισε ότι τον Απρίλιο του 2020, έναν μόλις μήνα μετά το ξέσπασμα της πανδημίας, η ΕΥΑΘ σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης συνέβαλε στον πρώτο εντοπισμό ιικού φορτίου μέσω αστικών λυμάτων στην Ελλάδα. Η εμπειρία αυτή εξελίχθηκε και συνεχίζεται έως σήμερα, αποδεικνύοντας –όπως σημείωσε– πώς η ανάλυση δεδομένων από λύματα μπορεί να προσφέρει έγκαιρη και αξιόπιστη πληροφόρηση με πραγματική αξία για την κοινωνία. Το μνημόνιο με το ΙΝΕΒ, τόνισε, φιλοδοξεί να αποτελέσει βάση μιας ουσιαστικής και μακροπρόθεσμης σύμπραξης επιστημονικής γνώσης και καινοτομίας.
ΙΝΕΒ/ΕΚΕΤΑ: Επιστημονική αριστεία με διεθνή αποτύπωση
Τη στρατηγική διάσταση της συνεργασίας από την πλευρά της έρευνας ανέπτυξε η διευθύντρια του ΙΝΕΒ/ΕΚΕΤΑ Αναστασία Χατζηδημητρίου, σημειώνοντας ότι οι σύγχρονες προκλήσεις –από την κλιματική αλλαγή έως την εμφάνιση νέων παθογόνων– δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποσπασματικά. Απαιτούν θεσμοθετημένες συνέργειες μεταξύ της επιστημονικής κοινότητας και οργανισμών που διαχειρίζονται κρίσιμες υποδομές, ιδιαίτερα σε μεγάλα αστικά κέντρα. Το ΙΝΕΒ αποτελεί το μοναδικό Ινστιτούτο Βιοεπιστημών στη Βόρεια Ελλάδα και το μοναδικό Ινστιτούτο Εφαρμοσμένων Βιοεπιστημών στη χώρα, με δραστηριότητα σε όλο το φάσμα των βιοεπιστημών – από τους μικροοργανισμούς έως τον άνθρωπο. Κατά την περίοδο της πανδημίας λειτούργησε ως περιφερειακό εργαστήριο του ΕΟΔΥ και εργαστήριο αναφοράς για τη γονιδιωματική επιτήρηση, αναλύοντας περισσότερα από 340.000 δείγματα PCR και πάνω από 23.000 δείγματα για την αναγνώριση παραλλαγών του ιού.
Ιδιαίτερη μνεία έγινε στην καινοτόμο μεθοδολογία βιοπληροφορικής που αναπτύχθηκε για την έγκαιρη ανίχνευση παραλλαγών μέσω λυμάτων, η οποία δημοσιεύθηκε σε κορυφαίο επιστημονικό περιοδικό και κατέστησε το ΙΝΕΒ σημείο αναφοράς σε διεθνές επίπεδο. Σήμερα, το Ινστιτούτο συντονίζει μια παγκόσμια επιστημονική κοινότητα με περισσότερα από 100 μέλη από 20 χώρες, με στόχο την τυποποίηση πρωτοκόλλων και τη βελτίωση της συγκρισιμότητας δεδομένων.
Λύματα ως «καθρέφτης» της κοινωνικής υγείας
Στην κεντρική ομιλία του με θέμα την έγκαιρη ανίχνευση ασθενειών, ο ερευνητής του ΙΝΕΒ/ΕΚΕΤΑ Φώτης Ψωμόπουλος ανέδειξε τον ρόλο των λυμάτων ως μη επεμβατικού εργαλείου επιτήρησης της δημόσιας υγείας. Όπως τόνισε, τα αστικά λύματα αποτυπώνουν με καθυστέρηση ημερών ή και εβδομάδων νωρίτερα την εικόνα που αργότερα εμφανίζεται στην κλινική διάγνωση, προσφέροντας κρίσιμο χρόνο για πρόληψη και σχεδιασμό πολιτικών.
Η αξιοποίηση τεχνικών μεταγονιδιωματικής, βιοπληροφορικής και τεχνητής νοημοσύνης επιτρέπει πλέον όχι μόνο τον εντοπισμό παθογόνων, αλλά και τον ποιοτικό και ποσοτικό χαρακτηρισμό γονιδίων ανθεκτικότητας στα αντιβιοτικά και υπερ-μολυσματικότητας.
Παράλληλα, η τυποποίηση των πρωτοκόλλων και η εναρμόνιση των δεδομένων σε εθνικό και διεθνές επίπεδο αποτελούν βασική πρόκληση, ώστε τα αποτελέσματα να είναι αξιόπιστα και συγκρίσιμα.
Το ερευνητικό πρόγραμμα και η αναπτυξιακή του διάσταση
Στο πλαίσιο της συνεργασίας, οι δύο φορείς συμμετέχουν στο ερευνητικό πρόγραμμα «Ανίχνευση και Χαρακτηρισμός Παθογόνων σε Αστικά Ύδατα και Λύματα με χρήση καινοτόμων εργαλείων μεταγονιδιωματικής και οπτικής αναλυτικής», με στόχο την ανάπτυξη βέλτιστων εργαστηριακών πρωτοκόλλων και μιας εξειδικευμένης πλατφόρμας λογισμικού. Στο έργο συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, η ΕΥΑΘ, το ΙΝΕΒ, το ΕΚΕΤΑ, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και ιδιωτικοί φορείς, με χρηματοδότηση από το Υπουργείο Ανάπτυξης και το ΕΣΠΑ – Ανταγωνιστικότητα. Η δράση έχει υποβληθεί στο πρόγραμμα «Ερευνώ και Καινοτομώ» από τον Αύγουστο του 2024, με τους εμπλεκόμενους φορείς να αναμένουν τα τελικά αποτελέσματα.
Πέρα από το επιστημονικό σκέλος, το πρόγραμμα φέρει σαφές οικονομικό αποτύπωμα: δημιουργεί προστιθέμενη αξία μέσω καινοτόμων υπηρεσιών, ενισχύει την εγχώρια τεχνογνωσία, ανοίγει δρόμους για πατέντες και εξαγώγιμες εφαρμογές και τοποθετεί τη Θεσσαλονίκη στον ευρωπαϊκό χάρτη της προηγμένης επιδημιολογικής επιτήρησης.
Μια συνεργασία με μακροπρόθεσμο όραμα
Το Μνημόνιο Συνεργασίας ΕΥΑΘ–ΙΝΕΒ αποτελεί, τελικά, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η σύζευξη δημόσιων υποδομών και εφαρμοσμένης έρευνας μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός βιώσιμης ανάπτυξης. Με έμφαση στη δημόσια υγεία, το περιβάλλον και την καινοτομία, η Θεσσαλονίκη αποκτά ένα ακόμη εργαλείο στρατηγικής σημασίας, ικανό να παράγει γνώση, οικονομική αξία και κοινωνικό όφελος σε βάθος χρόνου.
