Πρόκειται για το Αγίασμα του Αγίου Ιωάννη, μεταξύ των οδών Μακένζι Κίνγκ, Παύλου Μελά και Ικτίνου, όπου διατηρούνται τα κατάλοιπα ενός πρωτοβυζαντινού βαπτιστηρίου του 4ου–5ου αιώνα μ.Χ., καθώς και υπόγειες κινστέρνες που αργότερα μετατράπηκαν σε λατρευτικό χώρο.
Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης υλοποίησε κατά την περίοδο 2021–2025 εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης των πρωτοβυζαντινών καταλοίπων, ανακαίνισης των νεότερων κτισμάτων και εξυγίανσης των υποδομών. Οι παρεμβάσεις πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του έργου «Ανάδειξη αρχαιολογικού χώρου Αγιάσματος Αγίου Ιωάννη στη Θεσσαλονίκη», το οποίο εντάχθηκε στα Επιχειρησιακά Προγράμματα «Κεντρική Μακεδονία 2014–2020» και «Κεντρική Μακεδονία 2021–2027».
Ο μέχρι πρότινος παραμελημένος χώρος μετατράπηκε σε ένα σύγχρονο και επισκέψιμο πολιτιστικό τοπόσημο, που φωτίστηκε, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Ένα αξιόλογο παράδειγμα διαχείρισης της αστικής αρχαιολογικής κληρονομιάς, καθώς μέσω της αρμονικής συνύπαρξης σύγχρονων υλικών και αυθεντικών δομών το μνημείο καθίσταται πλέον πλήρως αναγνώσιμο και προσβάσιμο.
Το έργο, με την ευκαιρία της περάτωσής του, παρουσίασαν στο πλαίσιο της 38ης Επιστημονικής Συνάντησης για το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και τη Θράκη τα μέλη της επιστημονικής ομάδας της ΕΦΑΠΟΘ Ελευθερία Φαντίδου, Μαρία Σαλωνίδου, Σταυρούλα Τζεβρένη, Μαρία Κυρανούδη, Δημήτρης Παπαδημητρίου, Έλλη Μπόνια, Αγαθή Γιακζίδου.
Ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται περίπου πέντε μέτρα χαμηλότερα από το σημερινό επίπεδο των δρόμων, υπενθυμίζοντας τις διαδοχικές ιστορικές φάσεις που διαμόρφωσαν το αστικό τοπίο της Θεσσαλονίκης.
«Το βαπτιστήριο ανήκε στο συγκρότημα της επισκοπικής βασιλικής του 5 ου αι., πάνω στα ερείπια της οποίας κτίστηκε ο βυζαντινός ναός της Αγίας Σοφίας. Ωστόσο, η ανέγερσή του, πιθανότατα, σχετίζεται με την προγενέστερη βασιλική της εποχής του Κωνσταντίνου Α΄ (306-337). Έξι ημικυκλικές κόγχες, ανοιγμένες στο πάχος της τοιχοποιίας συνθέτουν την εξαγωνική κάτοψη του βαπτιστηρίου. Από τους έξι μονολιθικούς μαρμάρινους κίονες, που υψώνονταν ανάμεσα στις κόγχες και στήριζαν την ανωδομή του κτίσματος, ένας μόνον διατηρείται σήμερα στη θέση του. Το κτίσμα ήταν πολυτελές, οι τοίχοι του έφεραν εσωτερικά ορθομαρμάρωση, μάρμαρα χρησιμοποιήθηκαν στην κολυμβήθρα στο κέντρο, ενώ το δάπεδο ήταν στρωμένο με μαρμάρινες πλάκες και ψηφιδωτά», επισήμαναν στην ανακοίνωσή τους τα μέλη της επιστημονικής ομάδας της ΕΦΑΠΟΘ.
Στον ίδιο χώρο σώζονται και υπόγειες δίδυμες κινστέρνες, οι οποίες αρχικά χρησιμοποιούνταν για τη συλλογή και αποθήκευση νερού. Κατά τη βυζαντινή περίοδο μετατράπηκαν σε λατρευτικό χώρο, γνωστό σήμερα ως «Αγίασμα», γεγονός που συνδέεται με τον συμβολικό ρόλο του νερού στη χριστιανική λατρεία.
Οι αρχαιότητες εντοπίστηκαν με αφορμή τις μεγάλες πυρκαγιές του 1890 και 1917 στη Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο εργασιών ανοικοδόμησης της περιοχής. Το 1947 ανεγέρθηκε στα βορειοανατολικά του αρχαιολογικού χώρου ναΐδριο αφιερωμένο στον Άγιο Ιωάννη, το οποίο ανακατασκευάστηκε την δεκαετία του 1990. Ο αρχαιολογικός χώρος με τα μνημεία του κηρύχθηκε αρχικά το 1962 ως ιστορικός διατηρητέος και επανακηρύχθηκε το 2003 ως ενιαίος αρχαιολογικός χώρος μαζί με τον γειτονικό ναό της Αγίας Σοφίας.
Το Αγίασμα του Αγίου Ιωάννη
Ένα έργο ανάδειξης στο κέντρο της πόλης
Για χρόνια το συγκρότημα του Βαπτιστηρίου παρέμενε καλυμμένο στο μεγαλύτερο μέρος του από νεότερες ασύμβατες επεμβάσεις και φυτεύσεις και μόνο η κολυμβήθρα πρόβαλε ως εξέχον αρχιτεκτονικό στοιχείο στον χώρο. Ακόμα, η μοναδική δυνατότητα καθόδου στον αρχαιολογικό χώρο ήταν μέσω στενής σκάλας στη νοτιοανατολική γωνία επί της οδού Παύλου Μελά.
Μέσα από το έργο αποκατάστασης και ανάδειξης που υλοποίησε η Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης αποκαλύφθηκε και αποκαταστάθηκε το περίγραμμα του βαπτιστηρίου, ώστε να είναι ευανάγνωστη η αρχιτεκτονική του διάρθρωση. Απομακρύνθηκαν αυθαίρετες σύγχρονες επεμβάσεις, τοποθετήθηκε νέο δάπεδο από υδατοπερατό υλικό που λειτουργεί ως υπόμνηση της αρχικής μαρμάρινης πλακόστρωσης, ενώ συντηρήθηκαν τα μαρμάρινα παραπέτα της κολυμβήθρας.
Επίσης κατά τη διάρκεια των καθαρισμών, αποκαλύφθηκαν νέα στοιχεία, όπως ένας κυκλικός προθάλαμος με ψηφιδωτό δάπεδο γεωμετρικών μοτίβων και εντοπίστηκαν δέκα ταφές των υστεροβυζαντινών χρόνων περιμετρικά της κολυμβήθρας.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη διευκόλυνση της πρόσβασης για άτομα με αναπηρία (ΑμεΑ), με την εγκατάσταση ανελκυστήρα στη νοτιοδυτική γωνία, στον πεζόδρομο της οδού Ικτίνου, καθώς και με τη δημιουργία προσβάσιμων χώρων υγιεινής. Παράλληλα, ο χώρος απέκτησε νέα δίκτυα ηλεκτροφωτισμού, ύδρευσης και εξαερισμού.
Εγκαταστάθηκε φωτισμός ανάδειξης των μνημείων, που εξασφαλίζει μια εντυπωσιακή νυχτερινή εικόνα από το επίπεδο του δρόμου, ανακατασκευάστηκε η περίφραξη και τοποθετήθηκαν ενημερωτικές πινακίδες για τους επισκέπτες. Για πρώτη φορά στον χώρο τοποθετήθηκε επίσης απτικός χάρτης με γραφή Μπράιγ, επιτρέποντας και σε άτομα με προβλήματα όρασης να γνωρίσουν την ιστορία του μνημείου.
