Η εσωτερική αφετηρία: οικονομική κατάρρευση, κρίση νομιμοποίησης και κρατική βία
Η τρέχουσα εξέγερση δεν ξεκίνησε ως ιδεολογική. Ξεκίνησε ως κρίση επιβίωσης. Η κατάρρευση του ριάλ, η εκτίναξη των τιμών, η αδυναμία εισαγωγών βασικών αγαθών και η αυξανόμενη ανεργία διέλυσαν τη σιωπηρή κοινωνική συμφωνία πάνω στην οποία στηριζόταν το καθεστώς: ανοχή στον αυταρχισμό με αντάλλαγμα στοιχειώδη οικονομική σταθερότητα. Όταν αυτό κατέρρευσε, η κοινωνική δυσαρέσκεια μετατράπηκε ταχύτατα σε πολιτική αμφισβήτηση του ίδιου του θεοκρατικού μοντέλου.
Η σημερινή δυναμική διαφέρει ποιοτικά από το 2022. Δεν αφορά πλέον μεμονωμένα κοινωνικά αιτήματα, αλλά το σύνολο της κρατικής αρχιτεκτονικής εξουσίας. Οι διαδηλώσεις εξαπλώθηκαν σε εργατικές συνοικίες, πανεπιστήμια, επαρχιακές πόλεις και ενεργειακούς κόμβους. Η συμμετοχή δεν είναι πια γενεακή· είναι κοινωνικά οριζόντια και πολιτικά ριζοσπαστικοποιημένη.
Η απάντηση του κράτους υπήρξε αποκαλυπτική: γενικευμένες διακοπές διαδικτύου, χρήση πραγματικών πυρών, μαζικές συλλήψεις και ανάθεση της διαχείρισης της κρίσης σχεδόν αποκλειστικά στους Φρουρούς της Επανάστασης (IRGC) και στο παραστρατιωτικό δίκτυο Basij. Το ιρανικό σύστημα έχει πλέον μετακινηθεί από τη θεοκρατία ελέγχου σε καθεστώς εσωτερικής καταστολής διαρκείας.
Από την εσωτερική κρίση στη διεθνοποίηση: οι αμερικανικοί βομβαρδισμοί
Το σημείο καμπής που μετατρέπει την ιρανική κρίση από εσωτερική σε ανοιχτά γεωπολιτική ήταν οι αμερικανικοί βομβαρδισμοί της 22ας Ιουνίου 2025, στο πλαίσιο της επιχείρησης Operation Midnight Hammer. Οι Ηνωμένες Πολιτείες πραγματοποίησαν συντονισμένη επίθεση αέρος και θαλάσσης εναντίον κρίσιμων ιρανικών υποδομών, πλήττοντας τις εγκαταστάσεις Fordow Uranium Enrichment Plant, Natanz Nuclear Facility και Isfahan Nuclear Technology Center. Στην επιχείρηση συμμετείχαν στρατηγικά βομβαρδιστικά B‑2 Spirit, μαχητικά F‑35 και F‑22, καθώς και αμερικανικό υποβρύχιο που εκτόξευσε πυραύλους Tomahawk, ενώ χρησιμοποιήθηκαν βαριές διατρητικές βόμβες GBU‑57.
Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε τότε ότι οι εγκαταστάσεις υπέστησαν «εκτεταμένες ζημιές», παρουσιάζοντας την επιχείρηση ως μήνυμα στρατηγικής αποτροπής προς την Τεχεράνη. Οι βομβαρδισμοί αυτοί ενίσχυσαν το αφήγημα πολιορκίας του καθεστώτος, επιτάχυναν τη στρατιωτικοποίηση της εσωτερικής καταστολής και κατέστησαν τα ιρανικά δίκτυα στην περιοχή στόχους υψηλής έντασης. Για την Τεχεράνη, η εξωτερική κλιμάκωση λειτουργεί ως εργαλείο εσωτερικής πειθάρχησης· για τη Δύση, ως μέσο περιορισμού της περιφερειακής ιρανικής ισχύος. Το αποτέλεσμα είναι η πλήρης διεθνοποίηση της ιρανικής εσωτερικής κρίσης.
Ιράκ: παραστρατιωτικός κατακερματισμός και ρήγματα στο φιλοϊρανικό στρατόπεδο
Στο Ιράκ, η κρίση του Ιράν επιταχύνει υπόγειες συγκρούσεις. Απέναντι στις καθαρά φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές, όπως η Badr Organization και η Asaib Ahl al‑Haq, ενισχύονται ένοπλοι και πολιτικοί πόλοι που αμφισβητούν τόσο την ιρανική κηδεμονία όσο και τη λογική των παράλληλων στρατών.
Κομβικό ρόλο διαδραματίζουν οι Saraya al‑Salam του Μουκτάντα αλ‑Σαντρ, που συνδυάζουν σιιτική ταυτότητα με ιρακινό εθνικισμό και αξίωση κρατικού μονοπωλίου βίας. Παράλληλα, οι λεγόμενες δυνάμεις των ιερών προσκυνημάτων (Hashd al‑Atabat) –όπως η al‑Abbas Combat Division και η Ali al‑Akbar Brigade– συνδέονται περισσότερο με τη νατζαφική θρησκευτική αυθεντία παρά με την Τεχεράνη, λειτουργώντας ως εσωτερικό αντίβαρο στο φιλοϊρανικό μπλοκ. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα επιρροής λιγότερο ενιαίο και περισσότερο ευάλωτο.
Συρία: η εύθραυστη γέφυρα της ιρανικής ισχύος
Η Συρία παραμένει το γεωστρατηγικό βάθος του Ιράν. Από εκεί διέρχεται ο διάδρομος προς τον Λίβανο και τη Χεζμπολάχ και εκεί οικοδομήθηκε η περιφερειακή αρχιτεκτονική αποτροπής. Η εσωτερική κρίση στην Τεχεράνη δημιουργεί δύο ταυτόχρονες τάσεις: μείωση πόρων και ελέγχου, που αυξάνει την αυτονομία και την αστάθεια των τοπικών δικτύων, και πειρασμό για εξωτερική κλιμάκωση, ώστε να παραχθεί εικόνα ισχύος. Έτσι, η Συρία μετατρέπεται λιγότερο σε ελεγχόμενο χώρο και περισσότερο σε πεδίο αβέβαιης στρατηγικής τριβής.
Νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας: Ισραήλ, Ελλάδα, Κύπρος
Στο νέο περιφερειακό περιβάλλον, το Ισραήλ, η Ελλάδα και η Κύπρος δεν συνδέονται πλέον μόνο από συγκυριακές απειλές, αλλά από δομική σύγκλιση ασφάλειας. Η τριμερής συνεργασία αποτελεί ήδη λειτουργικό πυρήνα στρατηγικού συντονισμού στην Ανατολική Μεσόγειο. Ωστόσο, τα δεδομένα που δημιουργεί η ιρανική κρίση απαιτούν κάτι βαθύτερο από ασκήσεις και τεχνική συνεργασία: απαιτούν πολιτική εμπλοκή υψηλής έντασης και θεσμοποίηση ασφάλειας.
Η νέα αρχιτεκτονική αφορά ενιαίο χώρο αποτροπής και ανθεκτικότητας που θα συνδέει αντιαεροπορική και αντι‑drone άμυνα, θαλάσσια επιτήρηση, κυβερνοασφάλεια, προστασία ενεργειακών υποδομών, έλεγχο υβριδικών απειλών και διαχείριση κρίσεων. Σε αυτό το πλαίσιο, η Κύπρος μετατρέπεται σε προκεχωρημένο κόμβο επιτήρησης και πολιτικο‑στρατηγικής διασύνδεσης με την ΕΕ, η Ελλάδα σε στρατηγικό βάθος και οργανωτικό πυλώνα του ευρωπαϊκού σκέλους ασφάλειας και το Ισραήλ σε κέντρο επιχειρησιακής τεχνογνωσίας και προληπτικής αποτροπής.
Το κρίσιμο, όμως, δεν είναι η τεχνολογία. Είναι η πολιτική απόφαση. Χωρίς σταθερό μηχανισμό κοινής εκτίμησης απειλών, συντονισμένης στρατηγικής επικοινωνίας και προκαθορισμένων σεναρίων αντίδρασης, η τριμερής κινδυνεύει να παραμείνει πλαίσιο συνεργασίας και όχι πραγματική αρχιτεκτονική ασφάλειας.
Παχλαβί και το όριο της εξωτερικής νομιμοποίησης
Ο Ρεζά Παχλαβί επιχειρεί να μετατρέψει την εξέγερση σε διεθνές πολιτικό κεφάλαιο. Τις τελευταίες ημέρες προβάλλει έντονα την επικείμενη συνάντησή του με τον Ντόναλντ Τραμπ, παρουσιάζοντάς την ως βήμα πολιτικής αναγνώρισης. Παράλληλα, κάλεσε δημόσια τις ΗΠΑ να παρέμβουν πιο ενεργά, επικαλούμενος τον αυξανόμενο αριθμό δολοφονιών διαδηλωτών και τη συστηματική βία των Φρουρών της Επανάστασης. Ωστόσο, η επιφυλακτικότητα της Ουάσιγκτον δείχνει ότι οι ΗΠΑ αποφεύγουν να προσωποποιήσουν την κρίση. Για τον Παχλαβί, η συνάντηση θα είναι δοκιμασία διεθνούς νομιμοποίησης· για την Τεχεράνη, εργαλείο αφήγησης «ξένης συνωμοσίας».
Συμπέρασμα
Το Ιράν δεν βιώνει απλώς ταραχές. Βιώνει ρήξη κράτους–κοινωνίας. Οι αμερικανικοί βομβαρδισμοί επιτάχυναν τη μετάβαση της κρίσης από εσωτερική σε περιφερειακή. Η Συρία και το Ιράκ λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές αστάθειας, ενώ η Ανατολική Μεσόγειος εισέρχεται σε φάση όπου η ασφάλεια θα κρίνεται από την ικανότητα οικοδόμησης ολοκληρωμένης αρχιτεκτονικής αποτροπής και ανθεκτικότητας. Αυτό που ξεκίνησε ως οικονομική κατάρρευση εξελίσσεται πλέον σε αναμέτρηση για τη μορφή ισχύος σε ολόκληρη την περιοχή.
*Ο Μάριος Παναγιώτης Ευθυμιόπουλος είναι επικεφαλής του Strategy International, Καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής στο Τμήμα Πολιτικής και Διπλωματίας στο Πανεπιστήμιο Vytautas Magnus, στο Κάουνας της Λιθουανίας.
