Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Τα Τραγούδια της Ντροπής», που υλοποιείται φέτος σε σχολεία της Θεσσαλονίκης, επιχειρεί ακριβώς αυτό: να φέρει τους εφήβους αντιμέτωπους με τις αφηγήσεις της παράδοσης και να τους δώσει χώρο να τις επανεξετάσουν. Το πρόγραμμα πραγματοποιείται στο 2ο και 5ο Γυμνάσιο Νεάπολης και στο Μουσικό Σχολείο Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου POWER.
Η Έλενα Μουδίρη Χασιώτου, υπεύθυνη για τον εκπαιδευτικό προγραμματισμό και την καλλιτεχνική επιμέλεια, και η Τέση Γιαννακίνα, η οποία είχε τη σύλληψη της ιδέας και έχει τον συντονισμό και την επικοινωνία του προγράμματος, εξηγούν πώς η τέχνη μπορεί να ανοίξει δύσκολες συζητήσεις μέσα στη σχολική τάξη.
Έλενα Μουδίρη Χασιώτου
Μια γενιά ενημερωμένη αλλά όχι πάντα εμβαθύνουσα
Οι μαθητές σήμερα έχουν άμεση πρόσβαση σε πληροφορίες για την έμφυλη βία μέσα από τα social media. Ωστόσο, όπως σημειώνει η Έλενα Μουδίρη Χασιώτου, η ταχύτητα της πληροφορίας συχνά οδηγεί σε επιφανειακή κατανόηση.
Η επαφή με τα δημοτικά τραγούδια λειτουργεί διαφορετικά. Η «απόσταση» του παραδοσιακού υλικού επιτρέπει στα παιδιά να κρατήσουν κριτική στάση, χωρίς άμεση ταύτιση ή άμυνα. Παράλληλα, η μουσική λειτουργεί ως γέφυρα: προκαλεί ενδιαφέρον και ανοίγει τον δρόμο για βαθύτερη συζήτηση.
Η διαπίστωση ότι ιστορίες έμφυλης βίας καταγράφονταν ήδη στη λαϊκή παράδοση αιφνιδιάζει τους εφήβους. Η συνειδητοποίηση της διαχρονικότητας του φαινομένου λειτουργεί αφυπνιστικά.
Το μεγαλύτερο στοίχημα, όπως τονίζει η ίδια, δεν είναι η ανάλυση του θέματος, αλλά η δημιουργία ενός ασφαλούς πλαισίου. Ένα περιβάλλον εμπιστοσύνης όπου οι μαθητές και οι μαθήτριες θα μπορέσουν να ξεπεράσουν τις «κοινωνικά σωστές» απαντήσεις και να εμβαθύνουν ουσιαστικά.
Τέση Γιαννακίνα
Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στο γεγονός ότι μέσα σε κάθε τάξη μπορεί να υπάρχουν παιδιά που έχουν βιώσει ή βιώνουν παρόμοιες καταστάσεις. Η διαδικασία οφείλει να είναι προσεκτική, χωρίς τραυματισμό, με σαφή όρια και συνεργασία με τους εκπαιδευτικούς των σχολείων, οι οποίοι συμμετέχουν ενεργά και υποστηρικτικά.
Μέσα από βιωματικά εργαστήρια και δραματοποίηση των ιστοριών των τραγουδιών, οι μαθητές μπαίνουν στους ρόλους των ηρώων. Αναλογίζονται κίνητρα, συγκρούσεις, κοινωνικές πιέσεις. Στο τέλος, τα συμπεράσματα δεν επιβάλλονται· προκύπτουν.
Έννοιες όπως «τιμή» και «ντροπή» αποδομούνται σταδιακά. Οι έφηβοι αναγνωρίζουν πώς τέτοιες κοινωνικές κατασκευές μπορούν να οδηγήσουν σε συγκάλυψη ή αναπαραγωγή της βίας.
Το δημοτικό τραγούδι, που συχνά αντιμετωπίζεται ως «μουσειακό» είδος, μετατρέπεται σε ζωντανό εργαλείο κοινωνικού διαλόγου.
Από την καλλιτεχνική ιδέα στο σχολικό πρόγραμμα
Η ιδέα του προγράμματος γεννήθηκε, όπως εξηγεί η Τέση Γιαννακίνα, με αφορμή την πρόσκληση της ActionAid Hellas στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου POWER, το οποίο συντονίζει η WeWorld.
Καλλιτεχνικό σημείο εκκίνησης αποτέλεσε το βιβλίο-CD «Τα Τραγούδια της Ντροπής» της μουσικού Ναταλίας Λαμπαδάκη, σε συνδυασμό με την πορεία του φωνητικού συνόλου Nefes Project και τη δράση της ΑΜΚΕ olipoli.
Η ανάγκη, ωστόσο, ήταν κοινωνική: τα αυξανόμενα περιστατικά έμφυλης βίας, ακόμη και σε μικρότερες ηλικίες, και η απουσία συστηματικών προγραμμάτων πρόληψης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.
Η μετατροπή της ιδέας σε οργανωμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα είχε οργανωτικές προκλήσεις — γραφειοκρατία, χρόνους απόκρισης, ενσωμάτωση στο ωρολόγιο πρόγραμμα. Όμως, σε επίπεδο υλοποίησης, η συνεργασία με την εκπαιδευτική ομάδα και τα σχολεία λειτούργησε δημιουργικά.
Μπορεί ένα τραγούδι να αλλάξει στάση;
«Ένα τραγούδι μπορεί να δημιουργήσει ένα ρήγμα στη συνήθεια», σημειώνουν και οι δύο μιλώντας στα Μακεδονκά Νέα. Μπορεί να μας κάνει να ακούσουμε αλλιώς μια ιστορία, να αναγνωρίσουμε τον θύτη, να ταυτιστούμε με το θύμα, να αμφισβητήσουμε αφηγήσεις που θεωρούσαμε φυσιολογικές.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι οι ίδιοι οι μαθητές γράφουν νέους στίχους, βιντεοσκοπούν τη δουλειά τους και στο τέλος της σχολικής χρονιάς θα παρουσιάσουν τις δημιουργίες τους σε ανοιχτή συναυλία.
Η φωνή τους δεν μένει μέσα στην τάξη. Βγαίνει προς τα έξω.
Τα δημοτικά τραγούδια είναι καθρέφτης της κοινωνίας που τα γέννησε, με την ποίηση και τη συλλογική μνήμη τους, αλλά και με τις πατριαρχικές δομές που αποτυπώνουν.
Το ερώτημα, όπως λένε, είναι αν θα τα τραγουδάμε άκριτα ή αν θα τα επανεξετάζουμε. Από τη στιγμή που ανοίγει ο διάλογος, ο καθρέφτης παύει να είναι παθητικός. Γίνεται εργαλείο αυτογνωσίας.
Το μήνυμα προς γονείς και κοινωνία είναι σαφές: η συζήτηση για την έμφυλη βία δεν απειλεί τα παιδιά. Τα ενδυναμώνει. Η πρόληψη δεν ξεκινά όταν συμβεί το κακό. Ξεκινά νωρίτερα από το σχολείο, από το σπίτι, από τις μικρές καθημερινές κουβέντες.
Και καμιά φορά, ξεκινά από ένα τραγούδι.
Το έργο «Τα Τραγούδια της Ντροπής» υλοποιείται στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος POWER – Promoting Organisations’ empoWErment to guarantee women’s human Rights and stop gender violence, υπό τον συντονισμό της WeWorld, σε συνεργασία με τις ActionAid Hellas και Asociación Bienestar y Desarrollo. Το POWER συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του προγράμματος «Πολίτες, Ισότητα, Δικαιώματα και Αξίες» (CERV 2023 – DAPHNE).
Συντελεστές του προγράμματος
· Εκπαιδευτικός προγραμματισμός & καλλιτεχνική επιμέλεια: Έλενα Μουδίρη Χασιώτου
· Εκπαιδευτική ομάδα: Σοφία Ταρσένη, Νεφέλη Γκίκογλου, Αλίκη Μαργαρού – Nefes project
· Ιδέα, συντονισμός & επικοινωνία: Τέση Γιαννακίνα
· Γραφιστικός σχεδιασμός: Βαγγέλης Καλοχριστιανάκης
· ΑΜΚΕ: olipoli – Κοινότητα Μουσικής Πράξης και Έρευνας
