Η ιδέα των Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων (ΕΘΠ) εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή και διεθνή στρατηγική για την προστασία της θάλασσας, με σημείο αναφοράς τον στόχο «30x30» (προστασία τουλάχιστον 30% έως το 2030). Στο ελληνικό πλαίσιο, η πολιτική εξαγγελία για δύο μεγάλα Εθνικά Θαλάσσια Πάρκα συνδέθηκε δημόσια με το Our Ocean Conference στην Αθήνα το 2024 και αργότερα, με την ανακοίνωση των ορίων τους και την έναρξη διαβούλευσης τον Ιούλιο του 2025.
Το σκεπτικό, όπως το αποτυπώνει και το ΥΠΕΝ, είναι ότι τα πάρκα δεν συγκροτούν ένα κατακερματισμένο πλέγμα σημειακών παρεμβάσεων, όπως συχνά συμβαίνει με τις περιοχές που είναι ενταγμένες στο δίκτυο Natura 2000, αλλά ένα συνεκτικό - διασυνδεδεμένο χωρικό πλαίσιο προστασίας, με πιο ολιστική οικολογική, διοικητική και κοινωνικο-οικονομική προσέγγιση.
Όπως εύκολα μπορεί να συμπεράνει κανείς, τα οφέλη από την ίδρυσή τους είναι πολλά, με κυριότερη την περιβαλλοντική διάσταση. Μειώνονται οι πιέσεις σε κρίσιμα ενδιαιτήματα, δημιουργούνται προϋποθέσεις αφθονίας των ειδών και βελτιώνεται η ισορροπία στο οικοσύστημα, ενώ η βιομάζα διαρρέει προς τις γειτονικές αλιευτικές ζώνες. Από εκεί και πέρα διανοίγεται ένα μεγάλο εύρος οικονομικών δραστηριοτήτων, σαφώς πιο βιώσιμων, πάνω στις οποίες μπορούν να στηριχθούν οι τοπικές κοινωνίες στις ενταγμένες περιοχές.
Σε συνέντευξή του στα Μακεδονικά Νέα, ο Γενικός Γραμματέας Περιβάλλοντος και Υδάτων του ΥΠΕΝ, Πέτρος Βαρελίδης, εστίασε μεταξύ άλλων σε ένα δίδυμο στόχων των ΕΘΠ, που αφορούν τόσο στην ενίσχυση της προστασίας σε μεγαλύτερες και πιο συνεκτικές θαλάσσιες ζώνες όσο και στη δημιουργία συνθηκών, ώστε οι ενταγμένες περιοχές να αποκτήσουν νέες οικονομικές διεξόδους, με έμφαση στον τουρισμό και την προστιθέμενη αξία, εγκαταλείποντας επιζήμιες για το περιβάλλον, αλιευτικές μεθόδους.
Ιδιαίτερο βάρος έδωσε ο κ. Βαρελίδης στο χρηματοδοτικό και επιχειρησιακό σκέλος, περιγράφοντας ότι προβλέπεται πλήρες πακέτο επιτήρησης των ΕΘΠ, με σκάφη και τεχνολογικά μέσα όπως drones, ραντάρ,δορυφορική παρακολούθηση, ενώ σημείωσε πως η «υπόσταση» των πάρκων διευκολύνει την προσέλκυση χρηματοδότησης, δημόσιας, διεθνούς ή και ιδιωτικής μέσω χορηγιών.
Ταυτόχρονα, ξεκαθάρισε ότι το επιχειρησιακό «εργαλείο» της Πολιτείας είναι ο ΟΦΥΠΕΚΑ, με ενίσχυση δομών για τις θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές και κρίσιμη συνέργεια με το Λιμενικό Σώμα.
Ως προς το χρονοδιάγραμμα, ο Γενικός Γραμματέας του ΥΠΕΝ περιέγραψε τα επόμενα βήματα, εκτιμώντας ότι ρεαλιστικά τα σχετικά Προεδρικά Διατάγματα μπορούν να κατατεθούν στο ΣτΕ έως τον Μάρτιο, ενώ πριν τον Μάιο χαρακτήρισε δύσκολο να έχει ολοκληρωθεί το σύνολο των προβλεπόμενων διαδικασιών.
Τονίζει τέλος, ότι τα πάρκα δεν αντιμετωπίζονται ως «άβατα», αλλά ως ζωντανός χώρος που πρέπει να προστατευθεί ουσιαστικά, αφήνοντας ανοικτό το ενδεχόμενο μελλοντικών προσαρμογών ή και επέκτασης τους, αφού γίνει και μια πρώτη αποτίμηση μέσα σε περίπου μια πενταετία.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της συνέντευξης του κ. Πέτρου Βαρελίδη στον Αλέξανδρο Αλεξιάδη:
Ο Γ.Γ Περιβάλλοντος και Υδάτων Πέτρος Βαρελίδης
- Πέρα από τα προφανή περιβαλλοντικά και άλλα οφέλη, τι περιμένουμε μεσο-μακροπρόθεσμα από την ίδρυση των Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων;
Εμείς, ουσιαστικά, επιδιώκουμε να στρέψουμε και προς τον τουρισμό ένα κομμάτι που σήμερα ζει από την αλιεία με πρακτικές που είναι επιβαρυντικές για το περιβάλλον.
Αλλά τα οφέλη για το περιβάλλον είναι πολύ σημαντικά γιατί προστατεύονται ευρύτερες περιοχές. Ειδικά στις θαλάσσιες περιοχές, αν συγκρίνετε τις περιοχές Natura με τα πάρκα, θα δείτε ότι τώρα τα πάρκα είναι πολύ ευρύτερες περιοχές που έχουν μια συνέχεια, στον βαθμό που αυτό είναι δυνατό από την έκταση των χωρικών υδάτων, φυσικά. Επομένως, η προστασία είναι πολύ πληρέστερη. Όσο και αν φαίνεται περίεργο, παρότι είναι πολύ μεγαλύτερες εκτάσεις και ο έλεγχος είναι πληρέστερος. Γιατί έχεις ολόκληρες περιοχές πλέον που επιτρέπονται και απαγορεύονται κάποιες δραστηριότητες, άρα είναι πολύ πιο δύσκολο για τον όποιο παραβάτη να δικαιολογήσει την παρουσία του εκεί.
Το πάρκο του Ιονίου είναι ένα πολύ μεγάλο κομμάτι του Νοτίου Ιονίου. Άρα πώς θα δικαιολογήσει π.χ μια μηχανότρατα την παρουσία της εκεί; Δεν είναι εύκολο. Ενώ προηγουμένως κάποιος μπορούσε να επικαλεστεί ορισμένες δικαιολογίες, άλλαζε και λίγο το σήμα της ανίχνευσης κτλ.
Επομένως, ο έλεγχος νομίζω θα γίνει πολύ πιο εύκολος και αποτελεσματικός. Επίσης, επειδή το όλο εγχείρημα έχει λάβει μια πολύ σημαντική προβολή και εντός της χώρας και εκτός, αυτό δημιουργεί μια προστιθέμενη αξία για τις περιοχές που είναι μέρος του θαλάσσιου πάρκου και λειτουργεί σαν πόλος έλξης και για τον τουρισμό και μάλιστα τουρισμό υψηλότερου επιπέδου. Δημιουργεί επίσης και μελλοντικά δυνατότητες προκειμένου αυτή η υπεραξία να μπορέσει να αποτυπωθεί σε προϊόντα που προέρχονται από αυτές τις περιοχές. Όταν αποκτάς ένα όνομα, μια ταυτότητα, αυτό σου δίνει τη δυνατότητα να έχεις πολύ μεγαλύτερη αναγνωρισιμότητα, η οποία σε τελική ανάλυση μπορεί να «εξαργυρωθεί» κάποια στιγμή.
- Το χρονοδιάγραμμα ποιο είναι; Διαβάσαμε ότι εκκρεμεί αρχικά η αποστολή των σχετικών Προεδρικών Διαταγμάτων στο ΣτΕ.
Μας έχουν αποσταλεί τα πρώτα σχέδια των δύο Προεδρικών Διαταγμάτων. Αυτά σίγουρα χρειάζεται να αξιολογηθούν και από εμάς, από τις υπηρεσίες μας και από την πολιτική ηγεσία του Υπουργείου, αλλά και νομοτεχνικά. Χρειάζεται να κάνουμε και μια συνεννόηση με το ΣτΕ για ορισμένα νομοτεχνικά ζητήματα ώστε να διασφαλίσουμε ότι δεν θα υπάρξουν καθυστερήσεις και ότι θα ολοκληρώσουμε τη διαδικασία με τρόπο ορθό και τεκμηριωμένο.
Εκκρεμούν ακόμα κάποια σχόλια από το ΣΤΕ για το Π.Δ. της Γυάρου, το οποίο είναι το πρώτο που έχουμε πάει στο ΣτΕ με βάση αυτή τη διαδικασία. Επομένως, θέλουμε να έχουμε μία εικόνα του πώς το ΣτΕ αντιμετωπίζει νομοτεχνικά αυτά τα προεδρικά διατάγματα, έτσι ώστε να ενσωματώσουμε κατευθείαν αυτά τα σχόλια στα Π.Δ. που θα αποστείλουμε και να μην έχουμε «μπρος-πίσω».
Εκτιμώ ότι το Συμβούλιο της Επικρατείας, ειδικά αυτά τα δύο προεδρικά διατάγματα, θα τα αντιμετωπίσει μάλλον κατά προτεραιότητα και δεν θα έχουμε τους συνήθεις χρόνους, οι οποίοι οφείλονται στον πολύ μεγάλο φόρτο που έχει βέβαια το Ε’ Τμήμα του ΣτΕ.
Αυτή είναι η αντίληψη που έχουμε μετά από κάποιες άτυπες συνεννοήσεις που έχουν προηγηθεί. Επομένως, θα έλεγα ότι ελπίζουμε, ρεαλιστικά, μέχρι το Μάρτιο τα σχέδια Π.Δ. να έχουν κατατεθεί στο ΣτΕ.
Πιστεύω ότι μέσα στον Ιανουάριο, τουλάχιστον το Π.Δ του Αιγαίου θα το έχουμε ολοκληρώσει σε επίπεδο Υπουργείου. Μετά, όμως, αυτό στέλνεται μέσω της Γενικής Γραμματείας της Κυβέρνησης στα υπόλοιπα Υπουργεία για «εσωτερική» διαβούλευση, με τα συναρμόδια Υπουργεία και αυτό είναι μία δύσκολη διαδικασία γιατί το κάθε Υπουργείο, όπως είναι λογικό, βλέπει τα θέματα από μία διαφορετική οπτική και κάνει τα σχόλια του. Προφανώς, η Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη μας δεσμεύει όλους, αλλά είναι μία διαδικασία η οποία είναι και χρονοβόρα και επίπονη μερικές φορές.
Για αυτό βάζω τον μήνα Μάρτιο, γιατί θεωρώ ότι αυτή είναι μία διαδικασία που θα μας πάρει κάποιον χρόνο. Μετά χρειαζόμαστε από τον νόμο και ένα διάστημα δημόσιας διαβούλευσης και υπάρχουν κάποια διαδικαστικά βήματα που πρέπει να τηρηθούν. Οπότε νομίζω ότι αντικειμενικά πριν τον Μάιο, είναι δύσκολο να είμαστε έτοιμοι.
- Είδαμε πως ήδη προβλέπονται κάποιες θέσεις εργασίας και σημαντική υποδομή όπως σκάφη και εξοπλισμός για το ολοκληρωμένο σύστημα παρακολούθησης των Θαλάσσιων Προστατευόμενων Περιοχών.
Προβλέπονται από το ΑΣΕΠ με τις «παραδοσιακές» διαδικασίες, 33 θέσεις εργασίας και επίσης προβλέπονται και 30 θέσεις εργασίας που δεν είναι μόνιμες, αλλά είναι για κάποιο χρονικό διάστημα μέσω ΕΣΠΑ. Και έχουμε και υλικοτεχνική υποδομή. Προβλέπονται τρία σκάφη βαρέως τύπου όπως αυτά του Λιμενικού, τα οποία προστίθενται στα δύο υφιστάμενα και εννιά φουσκωτά.
Γίνεται μία πολύ σημαντική ενίσχυση στον εξοπλισμό, αλλά προβλέπονται επίσης και drones, εναέρια και θαλάσσια, ραντάρ, συστήματα δορυφορικής παρακολούθησης κτλ. Άρα προσπαθούμε να έχουμε ένα πλήρες πακέτο επιτήρησης του θαλάσσιου χώρου στα πάρκα. Προφανώς αυτή η επιτήρηση μπορεί να έχει και προστιθέμενη αξία και σε άλλες πτυχές των δραστηριοτήτων που λαμβάνουν χώρα στη θάλασσα. Έχουμε πχ και μεταναστευτικές ροές, λαθρεμπόριο κτλ.
Η θάλασσα έχει πολύ μεγάλη έκταση και συχνά υποτιμούμε το μέγεθος της. Το βλέπουμε από την οπτική της στεριάς, αλλά η πραγματικότητα είναι ότι είναι πολύ μεγάλη. Τα παράλια της Ελλάδας είναι πάρα πολύ εκτεταμένα. Έχουμε μία τεράστια ακτογραμμή χιλιάδων χιλιομέτρων και αυτό δυσκολεύει τον κάθε έλεγχο.
-
Από τη διεθνή εμπειρία, τα θαλάσσια πάρκα αποδίδουν μόνο όταν υπάρχει η σωστή επιτήρηση και η συμμόρφωση φυσικά με το πλαίσιο, αλλά και η χρηματοδότηση που θα πρέπει να είναι συνεχής και εξασφαλισμένη…
Νομίζω όλα αυτά, με την ανάδειξη αυτών των περιοχών σε Εθνικά Θαλάσσια Πάρκα, ενισχύονται. Δηλαδή είναι πολύ πιο εύκολο να έχεις μία σημαντική χρηματοδότηση είτε από τον Δημόσιο Τομέα, είτε από κάποιον διεθνή οργανισμό, είτε και από ιδιωτικούς φορείς, υπό την έννοια των χορηγιών, όταν έχεις μία περιοχή που έχει μία υπόσταση στο κοινωνικό σύνολο. Το ότι κάνουμε τα πάρκα, πολλαπλασιάζει τις δυνατότητες καλής χρηματοδότησης δράσεων, προστασίας και ανάδειξης τους.
- Τα στελέχη που θα προσληφθούν θα υπάγονται στον ΟΦΥΠΕΚΑ;
Προφανώς. Ο ΟΦΥΠΕΚΑ είναι το βασικό επιχειρησιακό «εργαλείο» που έχει η Ελληνική Πολιτεία για τον έλεγχο όλων των προστατευόμενων περιοχών και τώρα που θα έχουμε και τα Πάρκα θα κάνουμε και τις απαραίτητες θεσμικές παρεμβάσεις στον Οργανισμό, πχ θα κάνουμε μία νέα Διεύθυνση, έτσι ώστε να είναι πιο ισχυρή η δομή που παρακολουθεί ειδικά τις θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές.
- Λογικά η συνεργασία με το Λιμενικό Σώμα θα είναι κρίσιμη για τη σωστή επιτήρηση των Πάρκων…
Η συνεργασία με το Λιμενικό Σώμα φυσικά είναι η πλέον κρίσιμη, γιατί το Λιμενικό είναι το βασικό «εργαλείο» που έχουμε στη θάλασσα για να ελέγχουμε τον χώρο και πρέπει να πω ότι παρά το γεγονός ότι οι άνθρωποι του Λιμενικού είναι επιφορτισμένοι με πάρα πολλά καθήκοντα, τα οποία το καλοκαίρι και με τον τουρισμό γίνονται δυσβάσταχτα πολλές φορές, η συνεργασία μας είναι εξαιρετική. Και σε δύσκολες περιπτώσεις νομίζω, πάντα το Λ.Σ έχει ανταποκριθεί πάρα πολύ άμεσα και αποτελεσματικά.
- Τα παραρτήματα του ΟΦΥΠΕΚΑ σε Μήλο, Αμοργό και Κύθηρα με ποια λογική επιλέχτηκαν να γίνουν στα συγκεκριμένα νησιά;
Η Μήλος και η Αμοργός είναι στους δύο πόλους του Πάρκου του Αιγαίου. Σε ό,τι αφορά τα Κύθηρα, είναι μία αντίστοιχη λογική, γιατί στη Ζάκυνθο και στην Κεφαλλονιά υπάρχουν έτσι κι αλλιώς μονάδες, οι υφιστάμενες, οι οποίες θα αναβαθμιστούν για να εποπτεύουμ μία ευρύτερη περιοχή, πολύ ευρύτερη από ό,τι τώρα. Και θέλαμε να έχουμε και στη νότια πλευρά του Θαλάσσιου Πάρκου παράρτημα, γιατί υπάρχουν πολύ σημαντικές προστατευόμενες περιοχές και είχαμε ένα κενό στον έλεγχο στο εκεί σημείο.
- Οπότε ήταν καθαρά γεωγραφικά τα κριτήρια;
Ναι, τα κριτήρια ήταν καθαρά γεωγραφικά.
- Αναφορικά με τα πολιτικά οφέλη από τη θεσμοθέτηση των δύο θαλάσσιων πάρκων τι μπορούμε να επισημάνουμε;
Είναι προφανές ότι όταν κάνεις ένα θαλάσσιο πάρκο το οποίο είναι μέρος κι ενός Ευρωπαϊκού Δικτύου Προστατευόμενων Περιοχών είναι μία έκφραση κυριαρχίας. Δεν το κάνουμε για αυτό. Αυτό θα έλεγα ότι είναι ένα παράπλευρο όφελος.
Ο λόγος που κάνουμε εμείς τα πάρκα είναι η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Αλλά βέβαια, η πραγματικότητα είναι ότι πρόκειται και για μία έκφραση κυριαρχίας αδιαμφισβήτητη, η οποία είναι και με την Ευρωπαϊκή «βούλα», στον βαθμό που τα Πάρκα είναι και μέρος ενός ευρωπαϊκού δικτύου και που δίνουν την ευκαιρία σε πολλούς περισσότερους ανθρώπους να έρθουν σε επαφή με περιοχές ειδικά στο Αιγαίο.
Αυτό το αναφέρω γιατί στο Ιόνιο έχει μεγάλα νησιά, ενώ στο Αιγαίο έχουμε και πολλά μικρά νησάκια. Πλέον υπάρχει η δυνατότητα να έρθουν σε επαφή πολλοί περισσότεροι άνθρωποι με αυτά τα μικρονήσια, το κάθε ένα από τα οποία είναι ένας κόσμος από μόνο του και η πραγματικότητα είναι ότι παραγνωρίζουμε την αξία τους από κάθε άποψη και την περιβαλλοντική και την πολιτιστική.
Γιατί πολλά από αυτά τα μικρά νησιά έχουν πολύ σημαντικά μνημεία, βυζαντινά ή αρχαία, κάποια έχουν αρχαίους οικισμούς και άλλα στοιχεία μεγάλης ιστορικής αξίας. Αλλά βέβαια έχουν και την πολιτική τους σημασία την οποία δεν πρέπει να ξεχνάμε.
Επομένως είναι σημαντικό να έρχεται ο Έλληνας πολίτης ή ο αλλοδαπός που έρχεται ως τουρίστας, σε επαφή με όλα αυτά τα στοιχεία της πατρίδας μας και να καταλαβαίνει όλες τις πτυχές του χώρου στον οποίο πηγαίνει. Πρέπει να βοηθάμε τους ανθρώπους που έρχονται και οι οποίοι είναι οι «πρεσβευτές» της χώρας μας στο εξωτερικό, γιατί λένε τις εμπειρίες τους, να καταλαβαίνουν ποια είναι η χώρα μας και τι έχει πραγματικά να προσφέρει ακόμα και στο ευρωπαϊκό «οικοδόμημα».
Το λέω γιατί ξέρετε, αυτά τα μέρη στην πραγματικότητα είναι μοναδικά στην Ευρώπη, για να μην πω μοναδικά στον κόσμο και οφείλουμε να τα αναδείξουμε, οφείλουμε να κάνουμε όχι μόνο τον μέσο Έλληνα πολίτη, αλλά και τον μέσο Ευρωπαίο πολίτη να τα αγαπήσει και να καταλαβαίνει τη σημασία της προστασίας τους από κάθε πλευρά, από κάθε πίεση, περιβαλλοντική και μη.
- Τα θαλάσσια πάρκα, έτσι όπως τα βλέπουμε στον χάρτη, καταλαμβάνουν ένα μεγάλο μέρος των χωρικών μας υδάτων. Υπάρχει πρόβλεψη για μελλοντική τους επέκταση;
Σε πρώτη φάση, τα θαλάσσια πάρκα θα είναι αυτά που έχουμε ανακοινώσει, αυτά που περιλαμβάνονται στην Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη και που περιλαμβάνονταν και στους χάρτες που είχαν κυκλοφορήσει όταν ανακοινώθηκαν επίσημα. Σκοπός μας είναι να εδραιώσουμε τη λειτουργία και τη σωστή προστασία στα πάρκα αυτά, άρα να «πατήσουμε καλά στα πόδια μας» σε αυτά. Δεν θέλουμε να είναι πάρκα τα οποία είναι μόνο στα χαρτιά, αλλά θέλουμε να έχουν ουσιαστική προστασία.
Ταυτόχρονα αυτό δεν σημαίνει ότι το πάρκο είναι «άβατο». Κάθε άλλο. Είναι ένα ζωντανό κομμάτι της Ελληνικής επικράτειας, αλλά πρέπει να προστατεύεται σωστά. Θέλουμε λοιπόν να βρούμε λίγο τα «πατήματά» μας στον τρόπο διαχείρισης τους, και όπως έχουμε πει, προφανώς κοιτάμε και άλλες περιοχές. Μπορεί να υπάρχει και επέκταση των υφιστάμενων, αν κριθεί σκόπιμο. Για παράδειγμα κάποιες όμορες περιοχές Natura που θα μπορούσαν να ενταχθούν και αυτές.
Τα πάρκα δεν είναι πανάκεια, δεν λύνουν το κάθε θέμα, ούτε μπορούν να καταλάβουν όλο το θαλάσσιο χώρο της Ελλάδας, γιατί τότε ακυρώνεται η σημασία τους. Αλλά ότι υπάρχουν και άλλες περιοχές που κοιτάμε, βεβαίως, εννοείται αυτό. Και σίγουρα θα έλεγα ότι μέσα στην επόμενη πενταετία, χρόνος που είναι ρεαλιστικός, είναι κάτι το οποίο θα πρέπει να το δούμε.
- Αφού γίνει και ένας απολογισμός, μια αποτίμηση της μέχρι τότε λειτουργίας;
Ακριβώς. Ήμασταν πολύ τυχεροί, γιατί «εκμεταλλευθήκαμε» τη συγκυρία της διεξαγωγής του Our Ocean Conference στην Ελλάδα το 2024. Και αυτό έδωσε τη δυνατότητα, το κομμάτι «προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος» να ανέβει στην πολιτική ατζέντα.
Έχουμε την τύχη να έχουμε έναν Πρωθυπουργό που είναι πολύ ευαισθητοποιημένος περιβαλλοντικά. Καταλαβαίνει πολύ καλά τα περιβαλλοντικά ζητήματα. Και αυτό είναι μια πάρα πολύ ευτυχής συγκυρία για εμάς ως Υπουργείο Περιβάλλοντος και, με την καθοριστική συνδρομή και του Υπουργού κ. Παπασταύρου, κάναμε ό,τι καλύτερο μπορούσαμε για να αδράξουμε τη στιγμή και να είμαστε εδώ που είμαστε σήμερα. Και ελπίζουμε μέσα στο επόμενο εξάμηνο να έχουμε θεσπισμένα πλήρως, με τα προεδρικά διατάγματα, τα πάρκα.
